INTERVIEW - Hervormen is nog helemaal niet zo eenvoudig. Daar weet Aart Jan de Geus alles van. Hij mag dan net als commissievoorzitter van het Strategisch Beraad het rapport 'Kiezen en Verbinden' hebben afgeleverd, zelf zit hij nog midden in een persoonlijke hervormingsstrijd: stoppen met roken.

"Ik zit nu in mijn derde poging", geeft de voormalig minister toe. "Bij hervormen is het niet zo dat als je allemaal weet hoe het moet en je de juiste partners hebt het alleen nog een kwestie is van op de juiste knop drukken." De ene keer lukt het en de andere keer niet, weet hij uit ervaring. "Dan moet je niet opgeven, dan moet je gewoon opnieuw beginnen."

Dat geldt ook voor het CDA, dat na de forse verkiezingsnederlaag van juni 2010 zich genoodzaakt zag tot herbronnen. "Eens in de zoveel tijd heeft een partij zo'n strategisch beraad nodig", zegt De Geus. Zijn langverwachte rapport over de koers van de partij tot 2025 werd gisteren gepresenteerd aan de media; vandaag wordt het aangeboden op het partijcongres in Utrecht. Dan krijgen de leden tot en met mei de tijd om er over te discussiëren en er al of niet veranderingen in aan te brengen.

De commissie heeft een volledig vrije rol gekregen, zegt hij. Al liet De Geus zich regelmatig bijpraten door de 'frontsoldaten' van het CDA: Europarlementariër Wim van de Camp, Eerste Kamerfractievoorzitter Elco Brinkman en minister Hans Hillen van defensie. Maar, zegt Aart Jan de Geus: "De handtekening onder dit stuk is van mij en van het Beraad".

Heeft u er last van gehad dat het CDA nu in de coalitie zit en dus gebonden is aan coalitieafspraken?

De Geus: "Nee. We waren bezig met een lange-termijnvisie, terwijl er tegelijkertijd in het heden door het CDA gehandeld moet worden. Die standpunten mogen best verschillen, maar dan moet je wel weten waarom. En je moet voeling houden met de mensen die aan de knoppen zitten. Dat we in de coalitie zitten, heeft ons geholpen naar de toekomst te kijken vertrekkend vanuit het heden."

In dit rapport stelt u verbinden centraal. Dat is nu niet iets wat kiezers associëren met het minderheidskabinet met de PVV.

"Dit is het eigen CDA-verhaal. Maar de huidige coalitie heeft natuurlijk niet het eigen CDA-verhaal. In een regeringsprogramma herken je nooit het onversneden geluid van één partij. Het contract tussen de fractie en de kiezers is het huidige verkiezingsprogramma. Op basis daarvan heeft de fractie zich gebonden aan het regeerakkoord. Wij kijken echter veel verder vooruit dan 2015."

U schrijft dat het debat over integratie moeizaam loopt door een gebrek aan zelfvertrouwen in de samenleving. Ziet u dat in deze coalitie?

"Het debat over immigratie en integratie toont dat mensen onzeker zijn. Als je weet waar je voor staat, hoef je niet schichtig te doen over wie je wel of niet toelaat. Dan vind je de weg tussen 'iedereen is welkom' en 'de grenzen moeten dicht'. Beide uitersten zijn dom en naïef."

Is het voor kiezers wel te volgen als ze het CDA enerzijds volop zien discussiëren over een authentiek verhaal en anderzijds kabinetsbesluiten zien nemen die daar niet bij passen?

"Daarom is de behoefte aan zo'n stuk nog groter. Als je in de oppositie zit, heb je alle tijd en rust om aan je comeback te werken. Dan kan het eigen verhaal en het oppositie-verhaal precies hetzelfde zijn. In de coalitie zijn die verhalen per definitie verschillend. Hoewel we eerst nog de discussie met de leden krijgen, zou het rapport ook inspirerend kunnen werken voor CDA'ers die nu in de Kamer zitten, of in het kabinet. Maar de echte helderheid krijg je pas weer als je ook campagne kan gaan voeren. Dan kun je je ideeën vertalen in een verkiezingsprogramma."

Dus als de discussie met de leden over het rapport is afgerond, wilt u zo snel mogelijk op campagne? Zonder de ballast van dit kabinet.

"Nee. Dat is een groot misverstand. De partijdiscussie moet heel zorgvuldig gebeuren, want dit rapport moet een heel aantal jaren mee. Wij hebben een half jaar gepraat en nagedacht. De leden mogen dat nu gaan doen.

"Pas daarna gaan we aan de slag met het verkiezingsprogramma. Het is heel belangrijk dat je die verschillende fases zorgvuldig afwerkt. Wat heb je nu aan een fundament van tien vierkante centimeter? De leden moeten het wel dragen. En pas na het verkiezingsprogramma komt een leider."

Waarom staat er dan in het rapport dat leiderschap erg belangrijk is?

"Boegbeelden zijn van vitaal belang. Uiteindelijk heb je, over een aantal jaar, één boegbeeld nodig met daarnaast een aantal andere aansprekende gezichten. De twaalf miljoen mensen die straks gaan stemmen, lezen niet allemaal dit rapport. Iemand moet het verhaal vertellen. Die boegbeelden komen voort uit de discussie over de inhoud, over de toekomst en een programma. Anders gaat het alleen over iemands populariteit en hoe die overkomt."
Het is toch altijd belangrijk dat een partij boegbeelden heeft? Ook nu?

"Ja. We zeggen ook dat boegbeelden voor de binding én werving van leden van groot belang zijn. Of we die nu missen...daar heb ik helemaal geen ideeën over."

De titel van uw rapport is 'Kiezen en Verbinden'. Wat bedoelt u daarmee?

"Kiezen staat voor de heldere keuzes die gemaakt moeten worden en voor de onderwerpen waar we hervormingen zouden willen inzetten, bijvoorbeeld de hypotheekrenteaftrek en de leerplicht. Verbinden gaat over de twee kanten van een zaak. De verschillende groepen of mensen die ergens bij betrokken zijn, de kloof tussen arm en rijk, tussen hoger en lager opgeleid."

De ondertitel is 'politieke visie vanuit het radicale midden'. Wat is dat radicale midden?

"Het midden is de plaats waar vanuit je kunt verbinden. Het 'radicale midden' heeft iets paradoxaals. Wat is er radicaal aan het midden? Maar radicaal betekent ook 'geworteld', oftewel: geworteld in het midden van de samenleving. Het is niet de pragmatisch uitkomst tussen links en rechts, maar het betekent dat je zelf weet waar je voor staat."

Kiezers bewegen juist richting flanken.

"En omdat de flanken heel helder en uitgesproken zijn, lijkt het midden grauw. Doordat in het midden te weinig helderheid is, loop je het risico dat kiezers die helderheid willen, naar de flanken gaan. Er is dus behoefte aan een radicaal midden.

"Een ander risico is dat hoe langer je regeert, hoe minder je weet waar je zelf voor staat. Regeren is immers compromissen sluiten. Naarmate je langer regeert, verliest de frisheid van je standpunten haar kleur; het is eigenlijk een soort seizoenscyclus."

Dus een partij moet eens in de zoveel tijd niet aan de regering deelnemen zodat het fris kan blijven?

"Tsja... Heel theoretisch is dat misschien zo. Maar als je kunt regeren ga je in de praktijk toch wel hervormen. Als de ideeën in ons rapport de goede blijken te zijn - dat merken we als ze over tien tot vijftien jaar bewaarheid zijn geworden - is dat het bewijs dat herbronnen ook kan vanuit de coalitie."