De ministerraad heeft vandaag besloten dat minister Piet Hein Donner van binnenlandse zaken de opvolger wordt van scheidend vicepresident van de Raad van State Herman Tjeenk Willink. Niet iedereen staat daarom te juichen.

'U kletst uit uw nekharen", beet Piet Hein Donner onlangs de parlementaire pers toe. Opeens was de altijd zo bedachtzame minister van binnenlandse zaken er helemaal klaar mee. Sinds de geruchtenstroom over zijn nieuwe baan als vicepresident van de Raad van State afgelopen zomer op gang kwam, wordt de bewindsman er wekelijks mee geconfronteerd. Is het niet door de media, dan is het wel door de oppositie in de Kamer, die geen moment onbenut laat om de dan nog vermeende voordracht van Donner van bijtend commentaar te voorzien. De minister zou alleen nog lijfelijk in het parlement aanwezig zijn, stelden Kamerleden onlangs tijdens zijn begrotingsbehandeling, want met zijn hoofd zit hij 'al lang bij de Raad van State'. Hoe anders was dat bijna tien jaar geleden, toen hij als minister van justitie het Binnenhof op kwam fietsen met verwaaide kuif. Een 'verademing', volgens velen.

De naam van Donner als nieuwe vicepresident komt niet uit de lucht vallen. Het was formateur Mark Rutte die tijdens de coalitieonderhandelingen besloot dat de opvolger van de begin 2012 vertrekkende PvdA'er Tjeenk Willink, een CDA'er moest worden. Het was vervolgens Maxime Verhagen - toen nog de onbetwiste leider van het CDA - die deze prestigieuze post aan Donner beloofde.

Op het lijf geschreven
Het moest de kroon worden op zijn carrière aan het Binnenhof, die hij vijfentwintig jaar geleden begon als ambtenaar bij het ministerie van economische zaken. De vacaturetekst is jurist Donner op het lijf geschreven.

Volgens die profielschets is de ideale opvolger van Tjeenk Willink iemand met 'een brede bestuurlijke en maatschappelijke achtergrond' die bij voorkeur een juridische opleiding heeft. Dat Donner beschikt over relevante kennis, staat op het Binnenhof buiten kijf. "Hij heeft heel veel kennis van zaken", beaamt SP-Kamerlid Ronald van Raak. "Hij is buitengewoon intelligent en een uitgesproken jurist. Hij zou de rol van vicepresident goed kunnen invullen", verwacht PvdA-Kamerlid Jacques Monasch. "Als Donner aan het woord is, heb je het gevoel dat je een college krijgt", vindt CDA'er Mirjam Sterk.

Desondanks wordt zijn benoeming niet zonder meer bejubeld. Velen vinden dat hij te veel beschadigd is door de procedure rondom de voordracht van een nieuwe vicepresident. Die zou namelijk voor het eerst in de geschiedenis op een transparante manier gebeuren. Voorheen gold dat de drie grootste partijen de drie belangrijkste posten in Den Haag onderling verdeelden, te weten: de voorzitter van de Eerste Kamer, die van de Tweede Kamer en de vicepresident van de Raad van State.

Dansje voor de bühne
Sinds de wijziging van de wet op de Raad van State van vorig jaar, kunnen alle Nederlanders reageren op een in het Staatsblad gepubliceerde advertentie. Maar volgens de oppositie is die vacature enkel een dansje voor de bühne. Vlak voor de publicatie werd immers bekend dat niet zoals gewoonlijk de minister van binnenlandse zaken in de persoon van Donner, maar zijn collega Opstelten van justitie over de voordracht van de nieuwe vicepresident beslist. Zo kunnen alle bewindslieden een gooi doen naar de functie, verduidelijkte het kabinet de opmerkelijke verandering. Alleen Opstelten kan niet solliciteren, maar hij zou toch al buiten de boot vallen vanwege zijn leeftijd. De oppositie heeft een andere lezing: door het verschuiven van de verantwoordelijkheid voorkomt het kabinet dat Donner over zijn eigen benoeming gaat.

Dat de bewindsman als vicepresident van de Raad van State over de wetsvoorstellen moet gaan oordelen waaronder hij als kabinetslid zelf zijn handtekening heeft gezet, is evenmin een aanbeveling. Bovendien is volgens insiders de combinatie van Donner en het staatshoofd - Koningin Beatrix maar ook haar opvolger Willem-Alexander - niet ideaal omdat ze allebei karakterologisch bekend staan als 'doeners'. En dat terwijl de vicepresident van de Raad van State juist ook moet kunnen luisteren, naar het parlement en naar de samenleving.

En dan is daar nog dat hardnekkige gerucht dat de destijds ambteloze Donner zijn partijgenoten Ab Klink, Kathleen Ferrier en Ad Koppejan onder druk zette om in te stemmen met de gedoogconstructie met de PVV. Als Donner macht ruikt, lijkt alles geoorloofd, zo klinkt het.

Machtspoliticus
"Persoonlijk vind ik Donner een heel aardige man, maar als minister is het een vreselijke machtspoliticus", zegt Van Raak. "Hij is voortdurend bezig met het spelen van politieke spelletjes en dat is slecht als je in een minderheidskabinet zit en afhankelijk bent van andere partijen." Van Raak heeft meer respect voor Donners' collega Opstelten van veiligheid en justitie. Die sleepte vorige week met instemming van de voltallige Kamer de invoering van de nationale politie binnen. "Simpelweg doordat Opstelten heel goed naar de wensen van de Kamer heeft geluisterd en bovendien wijzigingen heeft aangebracht in het wetsvoorstel, kon de Kamer unaniem instemmen. Als je bij Donner alternatieven aandraagt, gaat de deur op slot. Hij is gewend zijn zin te krijgen, waardoor hij vastloopt op tal van dossiers: de Antillen, de woningmarkt, de gemeentelijke herindelingen, de Randstadprovincie."

Donners manier van werken wordt door Binnenhofbewoners omschreven als provocatief met een knipoog. Hij is een kei in het uit het niets lanceren van verregaande plannetjes. Veelal bedoeld om te peilen hoe zijn ideeën vallen of om de geesten vast rijp te maken voor de afgezwakte variant. Donner was ooit een rots in de branding van de kabinetten-Balkenende, al is in dat beeld een barstje gekomen nadat hij Balkenende III bijna liet vallen over het ontslagrecht. Naast de steun en toeverlaat van Balkenende - die zich in de prinses Margarita-affaire zelfs zichtbaar door Donner liet souffleren - staat de minister bekend om zijn typische Donner-uitspraken. Zo heeft hij het regelmatig over het wereldbeeld van de zesjarige Janneman Robinson van Winnie de Pooh en strooit hij graag met de uitspraak 'Jede Konsequenz führt zum Teufel' (rechtlijnigheid leidt tot de duivel).

Grapjes steeds zuurder
De bewindsman wordt omschreven als eigenwijs en ongrijpbaar, maar zeker ook als iemand met een goed gevoel voor humor. Al vinden veel Kamerleden ook dat zijn grapjes steeds zuurder worden sinds hij keer op keer geconfronteerd wordt met zijn vermeende sollicitatie bij de Raad van State. "Hij heeft vooral veel lol met zichzelf", constateert GroenLinks-Kamerlid Tofik Dibi. Hij vindt Donner de enige minister met wie maar moeilijk te debatteren valt. "Hij heeft lak aan de Kamer, zegt dat een motie niet kan, dat de wet het niet toe laat en hoopt dan dat Kamerleden er maar vanaf zien. Zo fietst hij met het grootste gemak door debatten heen. Grapje hier, grapje daar. Ook is het een belezen man. Als je hem een vraag stelt krijg je gelijk een college recht. Daardoor worden Kamerleden zo ontmoedigd waardoor ze niet verder interrumperen. Daar heb ik echt een hekel aan."

PvdA'er Monasch stoort zich daar minder aan. "Als debater vind ik het leuk om met Donner te debatteren. Maar hij mist wel bezieling bij zijn onderwerpen. Toch mag ik hem enorm. Zelf ben ik ook opgevoed met Trouw en wat dat betreft voel ik wel een klik met hem. Als hij Bijbelteksten in een debat opvoert doe ik net zo hard met hem mee."

Een 'ongelofelijk handige minister' die elk onderwerp vanuit tien verschillende invalshoeken kan beredeneren, zo luidt de typering van D66-Kamerlid Gerard Schouw. "Dat is creatief, handig. Het nadeel is dat je bij alles wat hij zegt je afvraagt: deugt deze redenering wel? Daardoor blijf je ook wakker, alert, maar eerlijk gezegd vind ik zo'n eigenschap niet passen bij een minister."

Raad van State: belangrijkste adviseur van de regering
Op 25 januari houdt Herman Tjeenk Willink, zijn afscheidsreceptie als vicepresident van de Raad van State. De in 1531 opgerichtte Raad is niet zomaar een adviesorgaan, maar geldt als het belangrijkste onafhankelijke adviesorgaan aan regering en parlement. De Raad adviseert over wetgeving en bestuur en spreekt in hoogste instantie recht in geschillen tussen burgers en overheid, en tussen overheden onderling.Jaarlijks worden er zo'n 600 adviezen uitgebracht. Het aantal uitspraken kent een stijgende lijn; vorig jaar waren het er ongeveer 13.000.

De voorzitter van de Raad van State is 'de Koning', nu dus koningin Beatrix. Verder bestaat de Raad uit een vicepresident - die gekscherend 'onderkoning' wordt genoemd - en een aantal leden. De vicepresident behoort samen met de voorzitters van Eerste en Tweede Kamer tot de eerste adviseurs die de Koningin bij het begin van de kabinetsformatie ontvangt. Ook wordt hij gehoord in geval van bijvoorbeeld een kabinetcrisis.