Als de massamoord van Anders Breivik een belangrijke testcase is voor extreemrechts in Europa, dan is er geen betere plaats om de anti-immigrantenkoorts te meten dan Nederland, zo moet de New York Times hebben gedacht. De toonaangevende Amerikaanse krant toog naar het Amsterdamse Slotervaart, proefde de autochtone weerzin tegen moslims en sprak met politici en wetenschappers over 'de agressieve anti-moslimpoliticus Geert Wilders'.

Daarbij gaat NY Times-verslaggever Steven Erlanger wel erg kort door de bocht met de mededeling dat Wilders 'alle immigranten en hun kinderen' wil deporteren. De PVV-leider heeft alleen gesproken over criminelen van buitenlandse komaf, of ze hier nu geboren zijn of niet.

"Wilders zegt haatdragende dingen en niemand maakt bezwaar", constateert Kathleen Ferrier. Dat Wilders in de Tweede Kamer, binnen het publieke debat en zelfs in de rechtszaal wel degelijk tegengas krijgt, lijkt het CDA-Kamerlid te zijn vergeten. Volgens Ferrier maakt de aanslag in Noorwegen duidelijk hoezeer Nederland op het randje leeft. "We hebben vrijheid van meningsuiting, maar je moet ook de verantwoordelijkheid dragen voor het effect van je woorden."

PvdA-Kamerlid Ahmed Marcouch ziet zowel bij autochtone als allochtone Nederlanders angst en een identiteitscrisis. Hij herinnert zich hoe zijn vader met afschuw sprak over de positie van vrouwen in Nederland, die 'hier de baas zijn'. Dat politici zich uitsluitend op de economische integratie richtten, geen oog hadden voor de positie van religie binnen migrantengemeenschappen en de onrust van de autochtone bevolking niet wilden zien, maakte de sfeer er niet beter op, constateert Marcouch.

Wilders-criticus Rob Riemen van onderzoeksinstituut Nexus noemt Wilders onomwonden een fascist. "Hem een populist noemen, is maskeren wat er echt aan de gang is."

Verwijzingen naar het fascisme gaan politiek wetenschapper aan de Universiteit Leiden Paul Nieuwenburg te ver. Volgens hem is de maatschappelijke onrust niet te wijten aan weerzin tegen immigratie alleen, maar is het een mix van onbehagen over globalisering, terrorisme, werkloosheid, Europese bureaucratie, bezuinigingen, de eurocrisis en criminaliteit onder jonge Marokkanen en Antillianen.

"Taboes zijn verdwenen en nu ben je verdacht als je iets positiefs over het multiculturalisme zegt', stelt hoogleraar internationale betrekkingen Henk Overbeek van de Vrije Universiteit. Waar migranten in de Verenigde Staten als volwaardig burger worden gezien zodra zij de eed hebben afgelegd, daar blijven nieuwkomers in Europa migranten. "Hier blijft het: wanneer ben je hier gekomen en wanneer ga je terug?"

Ter afsluiting van de reportage komt de vermeende identiteitscrisis onbedoeld weer ter sprake. Of een Surinaamse immigrante zich Nederlands voelt, vraagt de verslaggever. "Nee", zegt ze. Om daaraan toe te voegen: Wat is Nederlands?