Het koopkrachtplaatje, een typisch Nederlands verschijnsel

Het jaarlijks terugkerende ritueel van de discussie over de koopkrachtplaatjes had deze week politiek Den Haag weer in zijn greep. En helaas valt te vrezen dat dit voor de Nederlandse politiek unieke fenomeen ook volgende week prominent terug zal komen in de discussie in de Kamer over Troonrede en begroting.

Minister Wouter Bos van financiën stelde eind augustus na afronding van de besprekingen in het kabinet over die begroting tevreden vast, dat het gelukt was het besteedbaar inkomen van de Nederlander in 2009 op peil te houden. Een gevaarlijke uitspraak, bleek deze week uit de Macro-economische Verkenningen van het Centraal Planbureau. Dit rapport, een onderdeel van het omvangrijke pakket, dat op Prinsjesdag openbaar wordt, lekte deels uit via RTL. En wat haalde RTL eruit? Volgens het planbureau zijn er wel degelijk groepen in de samenleving die moeten rekenen op een lager besteedbaar inkomen in 2009.

Heeft Wouter Bos ons dus maar wat op de mouw trachten te spelen eind augustus? Deed hij een poging nog een paar weken mooi weer te kunnen spelen voor de slechte boodschap wereldkundig zou worden? Dat laatste was uiteraard onmiddellijk de reactie van de oppositie. Want ook al weet je beter, alleen al de suggestie dat ergens de koopkracht ook maar een klein beetje onder druk staat, levert prachtige munitie tegen een falend kabinet op.

Probleem is echter, dat zowel Bos als het Planbureau gelijk (kunnen) hebben. Vanwege de overspannen discussie elk jaar weer over de, in de politieke dieventaal, koopkrachtplaatjes vond de toenmalige minister van sociale zaken Aart Jan de Geus een aantal jaar geleden de, excuus voor de naam, puntenwolk uit: een statistische weergave van de kans dat iemand met een bepaald inkomen en een bepaalde privésituatie in buurt zou kunnen komen van de voor zijn inkomenscategorie voorspelde koopkrachtontwikkeling. Je kunt immers wel voorspellen dat iemand bijvoorbeeld rond koopkrachtbehoud uit zal komen, maar als zo iemand nu de pech heeft dat net alle vervelende maatregelen voor hem gaan gelden, zal de kans dat dat uitkomt steeds kleiner worden.

Nu wil het geval dat het Planbureau nu juist uitspraken doet op grond van die puntenwolken en Bos zijn voorspelling deed op basis van de gemiddelden. Het sop is eigenlijk de kool niet waard, maar zo wordt niet gedacht op de Haagse redacties van media en bij politieke partijen. Zo houden de bewoners aan het Binnenhof elkaar bezig met statistisch concepten, die slecht in de verte een overeenkomst hebben met de werkelijkheid.

De puntenwolk was ooit bedoeld om meer duidelijkheid te scheppen in die verwarrende koopkrachtdiscussies, maar van lieverlee zorgt de wolk voor alleen maar meer verwarring. Zeker als het gaat om gelekte stukken. De context waarin één en ander moet worden gezien is dan helemaal ver te zoeken.

Een oplossing voor die typisch Nederlandse politieke drama is er eigenlijk niet. De koopkracht van mensen wordt weliswaar door politieke maatregelen beïnvloed, maar andere factoren zijn voor veel groepen (wellicht gepensioneerden uitgezonderd) veel belangrijker. Dat het toch vooral gaat over het door de politiek beïnvloedbare deel heeft alles te maken met politiek opportunisme. En zo lang vooral de snelle score belangrijk is, valt niet te verwachten dat er ooit iets zal veranderen.