Balkenende evenaart Colijn

Jan Peter Balkenende wordt morgen 53 jaar, maar pas overmorgen is er voor hem reden de vlag uit te steken. Op zaterdag 9 mei evenaart hij met 2483 dagen als premier van Nederland zijn verre voorganger en grote voorbeeld Hendrik Colijn.

Denk niet dat zoiets onbelangrijk is voor een politicus. Voor Van Agts eerste kabinet (1977-1981) gaf niemand bij het aantreden een stuiver, maar op de 676ste dag van zijn ambtstermijn fluisterde de premier een ieder die het maar horen wilde in het oor: ’Ik zit nu langer dan Barend!’ Biesheuvel regeerde maar 675 dagen en komt niet voor in de toptien van langstzittende premiers. In dat lijstje schuift Balkenende komende zondag door naar de vijfde plaats. Weet hij in het Torentje stand te houden tot 20 juni volgend jaar, dan komt hij bij Wim Kok (2891 dagen) langszij.

Tegenover weekblad Elsevier vertelde Balkenende vorig jaar rond de Kerstdagen dat het zijn ambitie is de langstzittende premier ooit te worden. Tot nu toe is dat Ruud Lubbers, die morgen zeventig jaar wordt, met 4309 dagen. Wil Balkenende dat record breken, dan moet hij tot 18 augustus 2014 premier blijven.

Met het openlijk uitspreken van zijn ambitie tot 2015 als premier door te gaan, maakte Balkenende een eind aan de speculaties over een voortijdig vertrek naar de Europese Commissie. Dat zou in de Nederlandse politieke geschiedenis van de laatste honderd jaar een unicum opleveren. In de negentiende eeuw is het een keer gebeurd dat een premier, de conservatief Mijer, kort na het aantreden van zijn kabinet opstapte om gouverneur-generaal van Nederlands Indië te worden. Dat leverde een formidabele politieke rel op, omdat Mijer als formateur van het kabinet die benoeming al had voorgekookt. De premier had in die tijd nog niet de status en de aparte staatsrechtelijke positie die hij nu heeft.

Aan de Haagse bittertafels wordt daarom nog altijd gediscussieerd over de vraag wat de politieke gevolgen zouden zijn, mocht Balkenende er toch in november van dit jaar, dus ruim voor het verstrijken van zijn ambtstermijn, tussenuit piepen, bijvoorbeeld als voorzitter van de Europese Commissie of als de Europese minister van buitenlandse zaken.

Zo gemakkelijk als in Denemarken de liberaal Anders Rasmussen het premierschap van zijn minderheidskabinet kan verruilen voor de post van secretaris-generaal van de NAVO, zal het hier niet gaan. De coalitiekabinetten in Nederland berusten nu eenmaal op een wankel evenwicht, niet alleen programmatisch, maar ook wat betreft de personen en, vooral, hun politieke gewicht. Het spreekt bijna vanzelf dat het vertrek van de aanvoerder van het CDA het evenwicht totaal zal verstoren. Gewoon doorregeren onder een nieuwe premier kan, maar er zijn ook sterke politiek-staatsrechtelijke argumenten om nieuwe Kamerverkiezingen te houden. Dat biedt politici dus een hoop ruimte om te manoeuvreren en te kijken hoe ze het beste van de onverwachte omstandigheid kunnen profiteren.

Veel zal afhangen van de vraag wie de christen-democraten als nieuwe premier naar voren zouden schuiven. Zo zullen PvdA en ChristenUnie niet toestaan dat het CDA de beoogde nieuwe lijsttrekker alvast in het Torentje zet en zo als het ware een vliegende start bezorgt. Het maakt dus nogal wat verschil of de premierskandidaat Maxime Verhagen, Ernst Hirsch Ballin, Maria van der Hoeven, Pieter van Geel, Camiel Eurlings of Herman Wijffels is. Zolang trouwens niet duidelijk is wie de strijd om de opvolging van Balkenende wint, zal er een hoop politieke onrust zijn.

Het aardige van een unicum is dat politici niet kunnen terugvallen op regels. Zij zullen dus moeten improviseren. Het staatsrecht is daarbij van betekenis, maar de politieke afwegingen geven de doorslag, al zullen in de noodzakelijke nieuwe formatie ook anderen dan de fractieleiders in de Kamer hun invloed uitoefenen. Wellicht moet er eerst een informateur aan de slag, die nagaat of het zinvol is dat het onthoofde kabinet doorgaat of dat het verstandiger is nieuwe verkiezingen te houden.