Ze zwijgt nog altijd als het graf. Beate Z., de enige overlevende van de drie extreem-rechtse terroristen van de Nationaal-Socialistische Ondergrondse, heeft nog geen woord méér gezegd over de moorden door de groep dan haar beide kompanen, Uwe Böhnhardt en Uwe Mundlos. Zij pleegden vlak voor hun arrestatie zelfmoord en zijn afgelopen week in stilte begraven.

In de drie maanden sinds haar arrestatie is Beate's rol in de moordserie op allochtone middenstanders nog altijd onduidelijk. Media en deskundigen leveren alleen maar speculaties. Een van de hardnekkigste daarvan is dat ze informant is geweest van de inlichtingendienst. Die dienst zou er daarom belang bij hebben dat ze blijft zwijgen.

Geen 'nazibruiden' of 'baarmachines'
Ook speculeren de media over hoe zij zich als vrouw in het door mannen gedomineerde, rechts-extremistische milieu heeft gemanifesteerd.

Boulevardblad Bild voerde een ex-neonazi op die haar een 'hete sloerie' noemde die het deed met functionarissen van de NPD - de extreem-rechtse partij die vertegenwoordigd is in enkele oostelijke deelstaat-parlementen en gemeenteraden. Dat nu twee maanden oude bericht heeft nog niemand kunnen bevestigen.

Het heeft wel tot een open brief geleid van het Onderzoeksnetwerk Vrouwen en Rechts-Extremisme. De onderzoekers wijzen erop dat vrouwen onder neonazi's al lang niet meer de clichérollen spelen van 'nazibruiden' en 'baarmachines'. Ze treden hoe langer hoe zelfbewuster op en ontwikkelen hun eigen politieke ideeën over hun positie.

Skingirls
Ook in hun outfit ontwikkelen ze eigen stijlen. Zoals bijvoorbeeld de 'Skingirls', die hun haar millimeteren maar aan hun slapen en van achteren al dan niet geverfde slierten laten groeien. Ook de hoofdpersoon in de zojuist uitgebrachte speelfilm over het neonazimeisje Marisa tooit zich met zo'n kapsel, en tatoeages.

De Skingirls zijn echter een kleine subcultuur. De uitdijende literatuur over neonazivrouwen laat een grote verscheidenheid zien. Vrouwen maken inmiddels bijna 20 procent uit van de naar schatting 25.000 rechts-extremisten, meent onderzoekster Rena Kenzo. Hun aandeel in geweldsdelicten ligt echter lager. Volgens de politie is dat tussen de 5 en 10 procent.

Er zijn nog veel vrouwen bij die zich tot hun traditionele rol van verzorger en moeder beperken. Maar steeds meer vrouwen hebben hun eigen aparte organisaties. Sommige groepen accepteren zelfs lesbische vrouwen, terwijl onder rechts-extremistische mannen homoseksualiteit nog altijd zwaar taboe is en vooral agressie oproept.

Vrouwen nemen ook steeds vaker organisatorische taken op zich. Gehuld in representatieve kleding huren ze bijvoorbeeld zalen voor bijeenkomsten. Dat is ook wat Beate Z. deed voor ze in 1998 onderdook. Ze huurde de garage waar de politie propagandamateriaal, wapens en explosieven ontdekte, hetgeen voor de drie terroristen de reden was om ondergronds te gaan.

Onopvallend bestaan
Kenzo wijst erop dat Beate Z. ook in de ondergrondse tijd 'de verbindingsschakel met de rest van de wereld' was. "Zonder haar zouden Mundlos en Böhnhardt er niet in zijn geslaagd tien jaar lang onontdekt te blijven." Veel vrouwen in het extreem-rechtse milieu leiden volgens Kenzo een onopvallend bestaan en hebben gewone beroepen.

Dat geldt ook voor de vrouw van Ralf Wohlleben, een NPD-functionaris die gevangen zit op verdenking Beate Z. en haar kameraden van wapens te hebben voorzien. De vrouw werd prompt ontslagen op de crèche waar ze werkte, hoewel geen van haar collega's ooit iets van haar extreem-rechtse gezindheid had gemerkt. Ze vecht haar ontslag nu voor de rechter aan.

Een krijgster die discussie moet losmaken, ook op scholen

David Wnendt heeft twee jaar lang aan zijn speelfilmdebuut gewerkt. En precies toen die op de montagetafel lag, kwam Beate Z. in het nieuws. Wnendts film 'Die Kriegerin' gaat uitgerekend over een jonge vrouw die zich met hart in ziel in het neonazi-milieu stort. Sinds afgelopen week draait hij in de Duitse bioscopen.

Wnendt heeft voor zijn film uitvoerig gesproken met jonge vrouwen uit het milieu. Uit hun levensgeschiedenisssen heeft hij zijn hoofdpersoon Marisa samengesteld: een van agressie spetterende twintiger in nazi-outfit die even hard als haar kaalkoppige vrienden inhakt op allochtonen. Op de achtergrond spelen een foute opa en een depressieve moeder een rol.

Het is een sterke film geworden, vooral dankzij de reeds voor haar spel bekroonde actrice Alina Levshin, die op haar gezicht met soepel gemak het hele spectrum van haat, agressie en pijn tot en met liefde, twijfel en mededogen weet te toveren. Wnendt en Levshin hopen dat de film veel discussie zal losmaken en vooral ook op scholen zal worden vertoond en besproken.