Meer dan tien jaar lang was Vladislav Soerkov de kwade genius van het Kremlin. De publiciteitsschuwe rechterhand van de Russische presidenten Poetin en Medvedev was de ideoloog van Poetins partij Verenigd Rusland en de Kremlin-jeugdbeweging Nasji. Soerkov meldde de leiding van de centrale televisiezenders wat zij wel en niet aan het volk konden tonen.

De 'grijze kardinaal' is weg uit het Kremlin. Soerkov verruilde deze week de functie van plaatsvervangend hoofd van het Kremlin-apparaat voor het vice-premierschap, en gaat zich wijden aan innovatie. Dat is een degradatie, want in Rusland bevindt de hoogste macht zich in het Kremlin en niet in het Witte Huis, waar de regering zetelt. Maar Soerkov zou al langer het Kremlin hebben willen verlaten en lijkt niet ontevreden met zijn nieuwe rol.

Bij de oppositie is geen euforie te bespeuren over het vertrek van de odieuze Soerkov. Diens plaats is ingenomen door Vjatsjeslav Volodin, tot dan toe vice-premier en de drijvende kracht achter Poetins Nationale Volksfront, dat afgelopen voorjaar is opgericht in een poging de tanende populariteit van Verenigd Rusland te ondervangen.

Volodin geldt als een man van de harde lijn en zijn benoeming strookt niet met de opvatting dat het Kremlin onder druk van de recente protesten een meer liberale en democratischer koers overweegt.

De komst van Volodin en de benoeming van Poetins loyale ex-KGB-collega Sergej Ivanov tot hoofd van het Kremlin-apparaat suggereren dat deze tandem de weg moet bereiden voor Poetins terugkeer als president. Andrej Illarionov, ooit economisch adviseur van Poetin, ziet een nog zwarter scenario. Hij gelooft dat Soerkov weg moest om plaats te maken voor Volodin, die er niet voor terugdeinst in de aanloop naar de presidentsverkiezingen 'hardere methoden' toe te passen. "De machthebbers willen revanche", zegt Illarionov in een interview. "Ze bereiden zich voor op een snelle omslag, van de zogenaamde liberalisering en democratisering naar een volledig andere richting. Dat gebeurt al heel snel."

De politieke combinaties lijken weinig raakvlak te hebben met de betogingen tegen verkiezingsfraude. De protesten zijn goeddeels genegeerd door het Kremlin, afgezien van Poetins garanties dat de presidentsverkiezingen eerlijk zullen verlopen en de beloften van president Medvedev de kieswet te liberaliseren. Hoe belangrijk ook, als de voorgestelde wetswijzigingen worden gerealiseerd, kan het nog jaren duren voor ze in praktijk kunnen worden gebracht. Illarionov noemt de voorstellen 'een rookgordijn'.

De organisatoren van het protest geloven dat de toezeggingen vooral zijn bedoeld om tijd te winnen en verdeeldheid te zaaien onder de oppositie. Volgens socioloog en econoom Michail Dmitrijev is het daarvoor al te laat en blijft het vieren van de teugels in zowel de politiek als de media de enige optie. "De massaliteit van de demonstraties is nu al niet meer belangrijk. De radicalisering zal ook na Nieuwjaar doorgaan. Er is een kritische massa bereikt en zonder vergaande politieke veranderingen is het onmogelijk dat terug te draaien."

Andere waarnemers, zoals politicologe Lilija Sjevtsova, zien weinig heil in de hervormingen zolang de grondwet ongemoeid wordt gelaten. Alleen een nieuwe grondwet kan volgens haar voorkomen dat Rusland weer wordt overgeleverd aan de grillen van één leider met buitengewone volmachten, ongeacht of die nu Poetin heet of voortkomt uit de huidige oppositie.

Die oppositie blijft sceptisch over de recente personeelswijzigingen en de perspectieven van een liberalisering, na de opsluiting van de linkse activist Sergej Oedaltsov en het harde vonnis dat is uitgesproken over Taisija Osipova, een lid van de oppositiegroep Een Ander Rusland. Een rechtbank in Smolensk veroordeelde de jonge moeder tot tien jaar cel wegens handel in heroïne. Volgens Osipova (28) is de heroïne tijdens een inval van de politie in haar woning gedeponeerd.