De commandanten gaan vrijuit

Met de vrijspraak van een luitenant is vorige week de laatste rechtszaak over ’Aboe Ghraib’ afgesloten. De schade voor de VS was immens, maar alleen de lagere rangen hebben ervoor geboet.

Luitenant-kolonel Steven Jordan denkt erover om onderwijzer te worden. Hij is al 28 jaar militair, maar de afgelopen drie jaar ging het met zijn carrière niet al te best: hij werd verantwoordelijk gehouden voor de mishandeling van Iraakse gevangenen in Aboe Ghraib, bij Bagdad, waar hij het ’ondervragingscentrum’ leidde. Vorige week is hij van al die beschuldigingen vrijgesproken.

In 2004 kwamen foto’s aan het licht waarin gevangenen uit Aboe Ghraib in vernederende poses te zien waren, vaak met lachende soldaten erbij.

De Verenigde Staten waren het jaar daarvoor Irak binnengevallen om dictator Saddam Hoessein zijn biologische, chemische en wie weet nucleaire wapens te ontnemen. Daarnaast, en zeker toen die wapens niet werden gevonden, werd de inval ook voorgesteld als een beschavingsoffensief, dat er democratie en mensenrechten moest brengen. Misdragingen van militairen kon de VS absoluut niet gebruiken. Minister Donald Rumsfeld van defensie en president George W. Bush veroordeelden de foto’s en de behandeling van de gevangenen scherp. De schuldigen zouden gestraft worden.

Nu Steven Jordan is vrijgesproken, kan de balans worden opgemaakt. Brigade-generaal Janis Karpinski, hoofd van een brigade militaire politie, kreeg een berisping en is nu een kolonel. Kolonel Thomas Pappas, de hoogste officier in de gevangenis, kreeg een berisping en een boete van 6000 euro. Als getuige hoefde hij niet voor de krijgsraad te verschijnen.

Dat lot trof wel, naast luitenant Jordan, elf onderofficieren en gewone soldaten. Lynndie England, die wereldberoemd werd door de foto waarop ze met de duimen omhoog bij een stapel naakte mannen staat, kreeg drie jaar. Haar vriend korporaal Charles Graner kreeg de zwaarste straf: tien jaar.

Voor wie een rotsvast vertrouwen heeft in de loop van het recht in de VS, kan de kous daarmee af zijn. Kennelijk had een stel sadisten elkaar gevonden in die Iraakse gevangenis, en dankzij hun voorliefde voor het maken van foto’s is het allemaal uitgekomen en bestraft. Hun bazen hadden beter op kunnen letten.

Maar in de VS is dat vertrouwen niet algemeen. De New York Times wees er in een commentaar op dat het mishandelen van gevangenen bij ondervragingen doelbewust beleid was voor ’vijandelijke strijders’ die vastzaten in Guantánamo Bay. De regering-Bush stelde zich een tijd lang op het standpunt dat internationale verdragen die verplichten tot het humaan behandelen van krijgsgevangenen op hen niet van toepassing waren. „De technieken en houding die in Guantánamo Bay waren ontwikkeld, werden geëxporteerd naar Afghanistan, en toen naar Irak”, aldus de krant.

Dat er voor de daaruit volgende misstanden geen officieren, laat staan generaals of een minister van defensie zijn bestraft, kun je ook zien als de gebruikelijke glibberigheid van hoge omes, die nu eenmaal elkaar de hand boven het hoofd houden. Generaal Antonio Taguba, die onderzoek moest doen naar het schandaal, zei onlangs tegen de Washington Post dat er druk op hem werd uitgeoefend om alleen naar degenen met lage rang te kijken die op de foto’s stonden.

Maar de krijgsraad zou het niet gemakkelijk hebben gehad met kolonels en generaals, schrijft Victor Hansen van de ’New England School of Law’ op de website ’Jurist’. Want de generaals gaven niet openlijk opdracht om gevangenen te mishandelen. Dat ze ook verantwoordelijk zijn voor wat hun mensen doen zonder hun bevel of medeweten, is volgens het internationale recht zonneklaar. Dat is al zo sinds de Neurenberg-processen na de tweede wereldoorlog. Maar in het militaire strafrecht van de Verenigde Staten ontbreekt die regel.