Wanneer beëindig je een leven?

De ziekte van oud-president Soeharto doet de discussie over levensbeëindiging in Indonesië oplaaien. Artsen vinden het tijd voor regelgeving.

Levensbeëindiging is in Indonesie een bijzonder moeilijk onderwerp, zowel op cultureel als op religieus gebied. Een reglement bestaat niet, met als gevolg dat artsen iedere keer weer voor een zware keuze staan. Ondanks een levenstestament hebben familieleden uiteindelijk het laatste woord. In haar ziekenhuis in Yogyakarta heeft arts Yati Soenarto iedere dag wel een patiënt van wie het de vraag is of zijn of haar leven passief moet worden beëindigd. „Er ligt een ontzettende druk op onze schouders, we hebben echt nationale richtlijnen nodig.”

De discussie over passieve levensbeëindiging krijgt in Indonesië weer aandacht, nu de 86-jarige Soeharto al een week aan de beademing ligt. De oud-president werd twee weken geleden met spoed opgenomen in het ziekenhuis en balanceert op het randje van de dood. Zijn organen werken niet meer, hij heeft een longontsteking en een beginnende sepsis. Toen zijn hart vorige week vrijdag even stopte met kloppen werd hij op aandringen van zijn oudste dochter aan een beademingsapparaat gelegd. Veertig artsen vechten dag en nacht voor het leven van de voormalige dictator.

Voor het overgrote deel van de Indonesische bevolking is dergelijke zorg onbetaalbaar. De allerarmsten krijgen hulp van de regering, maar de middenklasse moet zichzelf verzekeren. Ook deze heeft daar niet altijd geld voor, met als resultaat dat een groot deel van de bevolking onverzekerd rondloopt. Daarnaast is een verzekering lang niet altijd een garantie dat alle ziektekosten daadwerkelijk worden betaald. Het maximumbedrag voor een ziekenhuisopname is soms zo laag dat patiënten slechts een aantal dagen verzekerd aan apparaten kunnen liggen.

Het valt de Amerikaanse arts en ethicus Lynn Peterson dan ook op dat er wel degelijk aan passieve levensbeëindiging wordt gedaan in Indonesië, maar dat deze verborgen is: „Familieleden kunnen de ziekenhuisrekening soms eenvoudigweg niet betalen. Niet alleen de patiënt loopt het risico zonder een cent eindigen, ook de familie kan totaal berooid raken van een te lange ziekenhuisopname. Vaak wordt dan maar besloten de stekker eruit te trekken.”

Andersom kan het gebeuren dat families die wel een overheidsverzekering hebben, hun familielid jarenlang in leven houden, omdat ze zelf niet voor de kosten hoeven op te draaien. Soenarto ziet dit verschijnsel in haar ziekenhuis. „Het zijn vaak patiënten die eigenlijk medisch gezien niet meer te redden zijn, maar van wie de familie geen afscheid kan nemen.” Ook daarom is regelgeving noodzakelijk volgens de arts.

Naast de belangrijke plek die de familie in Indonesië inneemt, speelt ook religie een grote rol bij het maken van een dergelijke keuze. Het merendeel van de Indonesische bevolking is islamitisch. Levensbeëindiging gaat lijnrecht in tegen de islamitische leer, die voorschrijft dat alles gedaan moet worden om een patiënt in leven te houden. „Artsen mogen niet opgeven, ze moeten blijven proberen, ook al heeft het medisch gezien geen zin meer. Dit is precies wat Soeharto’s kinderen doen. Ook al zal zijn conditie verslechteren, ze zullen alles uit de kast halen om hun vader te redden,” meent arts en islamitisch ethicus Rusdy Malueka.

De behandelende artsen van Soeharto durven geen uitspraak te doen over zijn overlevingskansen. Djoko Rahardjo, een van de presidentiële artsen, reageert ongemakkelijk op de vraag: „Wij zijn geen waarzeggers. Het duurt zolang het duurt, uiteindelijk is het Gods wil.”