Khamenei: leider in de luwte

President Ahmadinejad mag dan degene zijn die de aandacht van de wereld krijgt, degene die echt aan de touwtjes trekt in Iran is geestelijk leider Ali Khamenei (1939). De ayatollah dankt zijn macht voor een groot deel aan zijn innige relatie met voorganger ayatollah Khomeini, de eerste leider van de Islamitische Republiek. Khamenei was in de jaren vijftig een leerling van Khomeini en groeide uit tot een van diens belangrijkste vertrouwelingen.

Na de Islamitische Revolutie van 1979 maakte Khamenei carrière als onderminister, leider van de Revolutionaire Garde en president van de Republiek (1981-1989). In 1981 ontsnapte hij ternauwernood aan de dood– bij een aanslag raakte hij dusdanig gewond dat hij nog steeds zijn rechterarm niet kan bewegen.

Na de dood van Khomeini in 1989, werd Khamenei de nieuwe geestelijk leider van Iran. Zijn benoeming had nogal wat voeten in de aarde omdat hij niet de juiste geestelijke titels had– uiteindelijk werd hij toen (onder protest van sommige geestelijken) in één keer tot ayatollah benoemd.

Met zijn ervaring als president had Khamenei direct een stevige greep op alle instituties. Binnen het Iraans staatsbestel heeft de geestelijk leider veel macht, ook over de (democratisch gekozen) president en het parlement. Khamenei bleek daarnaast, veel meer dan voorganger Khomeini, belangstelling te hebben voor het militair apparaat. De afgelopen decennia is onder zijn leiding de Revolutionaire Garde, het eliteleger dat de ’verworvenheden’ van de Islamitische Revolutie moet verdedigen, uitgegroeid tot een belangrijke politieke en economische macht.

Maar Khamenei’s greep gaat nog veel verder. Hij kan beïnvloeden welke politici verkiesbaar (en vooral: niet verkiesbaar) zijn bij de verkiezingen. Hij heeft belangrijke medestanders binnen de uiterst conservatieve juridische macht. Hij heeft een groot deel van de media in handen.

Khamenei staat bekend als een echte hardliner, die het hervormingskabinet van de vorige president Khatami zodanig dwarsboomde dat de Iraanse bevolking de hoop opgaf dat die iets kon klaarmaken. De huidige conservatieve president Ahmadinejad, opvolger van Khatami, heeft tijdens zijn bewind juist voluit steun gekregen van Khamenei. Volgens veel analisten zal Ahmadinejad later dit jaar weer winnen, maar alleen als hij de steun van Khamenei weet vast te houden.

Het zeer impopulaire economische beleid van de huidige president zou wel eens reden kunnen zijn voor Khamenei om afstand van zijn beschermeling te nemen. Ook op andere vlakken gaat de geestelijk leider iets minder ver dan Ahmadinejad. Zo heeft hij de Holocaust niet zelf in twijfel getrokken zoals de president wél doet. Khamenei heeft wel gezegd dat Israël een ’kankergezwel’ is dat ’uit de regio verwijderd’ moet worden.