‘Geen zelfkritiek in Pakistan’

Waarom demonstreren Pakistanen wel tegen de acties van Amerikaanse vliegtuigen in Pakistan, maar nauwelijks tegen de oprukkende taliban?

De machtsovername door de taliban in Pakistans tribale gebieden nabij Afghanistan roept, ondanks duizenden doden en honderdduizenden vluchtelingen, nog altijd nauwelijks reacties op in Pakistan. Er zijn nu wat kleine demonstraties van vooral mensenrechtenorganisaties en overheidsfunctionarissen tegen de taliban, maar massale protesten zoals die tegen de Deense spotprenten blijven uit.

Ali Qadir, onderzoeker van het prestigieuze National College of Arts in Lahore, zegt dat het ontbreken van protest te maken heeft met een gebrek aan alternatieve wereldbeelden in Pakistan. „Extremisme is niet alleen een economisch, politiek of militair probleem. Er is iets wat deze zaak voedt, en dat is een wereldbeeld”, aldus Qadir.

„Het is het culturele perspectief dat bijvoorbeeld voorschrijft dat vrouwen uit het zicht moeten verdwijnen, net als poëzie en muziek”, zegt Qadir. „De oplossing ligt daarom niet alleen in het arresteren van mensen of het sluiten van een vredesovereenkomst zoals in Swat. De oplossing ligt op een dieper niveau.”

De Pakistaanse autoriteiten staan een drieledige strategie van diplomatie, ontwikkeling en defensie voor om talibanisering tegen te gaan. Maar de denkbeelden in de gebieden waar de taliban hun opwachting maken, blijven getolereerd. Dat bleek onder meer uit een interview met de baas van de Pakistaanse geheime dienst in Der Spiegel. „Moeten zij niet het recht krijgen om te denken en zeggen wat ze willen”, vroeg hij refererend aan de taliban.

Het gebrek aan alternatieve denkbeelden en een cultuur van zelfkritiek begon al in de tijd dat India en Pakistan Britse kolonies waren, zegt Qadir. „De dominante denkbeelden uit het Westen werden overgenomen in Brits-Indië, maar niet de Europese cultuur van zelfkritiek.”

Dit polariseerde de moslims, zegt Qadir. De oprichting van de eerste moslimuniversiteit in Aligarh is een voorbeeld. De universiteit was een exacte kopie van de Engelse eliteschool Eton en reflecteerde de levenstijl van de Brits-Indische moslims zo weinig, dat zelfs de Britten pleitten voor aanpassingen. Er werd een religieuze geleerde aangenomen die zo’n hekel kreeg aan het kopieergedrag dat hij een antiwesterse, radicale madrassa (koranschool) oprichtte.

Nog steeds mist Pakistan academische alternatieve wereldbeelden. Qadir noemt het onderzoeksinstituut van de Internationale Islamitische Universiteit in Islamabad dat adviseert over de toepassing van islamitisch recht. „Het promoot een rigide en conservatieve vorm van de islam, en dat mag. Maar er is geen instituut dat ze uitdaagt.” Daarom is Qadir zelf een onderzoeksinstituut begonnen, het Centrum voor Gender en Cultuuronderzoek.