Cosmetische scepsis middenpartijen is niet voldoende

De eurosceptische kiezer kan bij de Europese verkiezingen in juni alleen terecht bij populisten. Een slechte zaak voor de democratie.

Stel je hebt twijfels over de EU. Je denkt eigenlijk niet dat verdere Europese integratie een goede zaak is (stelling 23 van het Kieskompas), je twijfelt of Nederland misschien beter af is in de EU dan daarbuiten (stelling 24), het lijkt je zeer onverstandig om de EU met Turkije uit te breiden (stelling 25), je vindt dat het Europarlement niet meer macht moet krijgen (stelling 26) en dat lidstaten altijd hun vetorecht moeten behouden (stelling 27), en je bent vóór een Nederlands referendum bij ieder nieuw Europees verdrag (stelling 28). Wat moet je dan doen?

PVV stemmen, blijkt uit de kieswijzer. Of heel misschien SP. Hoewel die laatste partij wel vindt dat het Europees parlement meer macht moet krijgen en denkt dat Nederland in de EU beter af is dan daarbuiten. De SP is misschien al niet eurosceptisch genoeg.

Maar wil je wel PVV stemmen? Want die partij mag dan jouw standpunten verkondigen op het terrein van Europa, op andere terreinen ben je het met die partij oneens. Zoals met hun opvattingen over de islam, of het feit dat ze de sociale voorzieningen willen terugschroeven. Wat weegt zwaarder?

Dit probleem hebben veel kiezers in Europa. In Frankrijk kom je als euroscepticus uit bij een trotskistische partij, de zieltogende communisten of bij het Front National, in Oostenrijk bij de BZü van Jörg Haider, diens oude partij FPü of de communisten, in Denemarken bij de Volkspartij van Pia Kjearsgaard of de kleine Junibeweging en Volksbeweging tegen Europa. Die laatste beweging wil dat Denemarken uit de EU stapt. In sommige landen is zelfs geen enkele partij eurosceptisch. Als je weinig radicale opvattingen hebt, maar wel grote reserves over Europa, valt er weinig te kiezen.

Veel kiezers zijn eurosceptisch. Slechts 30 procent van de burgers heeft het gevoel dat zijn mening er toe doet op Europees niveau. 15 procent van de kiezers wil af van het EU-lidmaatschap van hun land, nog eens 27 procent is daar neutraal over. Slechts 45 procent is echt positief over de EU. Iets minder dan de helft van de mensen heeft vertrouwen in Europese instellingen als de Europese Commissie, het Europees Parlement of de Europese Centrale Bank.

Veel kiezers zijn misschien niet op alle punten tegen ’Europa’, maar vrijwel zeker wil zo’n 40 procent de rol van Europa terugschroeven of op zijn best gelijk houden. Op wie moeten zij stemmen?

Een van de gevolgen is dat deze kiezers níet gaan stemmen en de opkomst bij Europese verkiezingen zeer laag is. Een ander gevolg is dat ze diep wantrouwen koesteren over hun politieke vertegenwoordiging. Want de grotere partijen kunnen wel zeggen dat ze kritischer naar Europa zijn gaan kijken – en dat doen ze steeds meer om de eurosceptische kiezers te behagen – in werkelijkheid blijkt hun programma nog behoorlijk pro-Europees. En dat hebben kiezers door.

Er is een aantal oplossingen voor dit probleem. De eerste is dat veel meer gevestigde partijen in woord én programma de rem op Europa zetten. Dat is nu nog niet gebeurd, maar het is mogelijk dat het gehele Europese politieke spectrum zich in de volgende Kieswijzer in 2014 sceptischer betoont. Een tweede oplossing is dat nieuwe partijen in het gat springen en steun krijgen, of dat al bestaande populistische partijen hun oorspronkelijke zwaartepunten – tegen buitenlanders en immigratie, tegen ’zakkenvullers in de regering’, tegen globalisering – aanvullen met anti-Europese sentimenten. Dat is in veel landen gaande.

Een derde oplossing is dat het electoraat zelf minder eurosceptisch wordt. Beter politiek debat over de voor- en nadelen van de EU kan helpen, maar ook externe factoren kunnen daaraan bijdragen. De economische crisis bijvoorbeeld die mensen bewust kan maken van de stabiliteit die de euro hen biedt. Of een externe dreiging, zoals uit Rusland.

Zeker is dat een democratie onder spanning komt als kiezers zich niet vertegenwoordigd voelen. In Nederland en Frankrijk zorgde dat al voor een onverwachte blokkade van de nieuwe grondwet. Als er niets verandert, komen er zeker nieuwe blokkades.