Speculatie of list en bedrog?

ING, Fortis en andere westerse banken hebben met opties Poolse bedrijven voor miljarden opgelicht. Althans: dat is wat veel bedrijven geloven.

Voor Joanna Kozikowska is het spel van buitenlandse banken in Polen duidelijk: „Dit is een aanslag op het Poolse bedrijfsleven”. Ze is exportmanager bij Kram, een van de tienduizenden Poolse bedrijven die zijn getroffen door zogeheten ’gifopties’. Banken raadden klanten vorig jaar zomer aan te speculeren op een verdere verzwakking van de euro ten opzichte van de Poolse zloty. Het omgekeerde gebeurde: de euro werd bijna 50 procent duurder.

Het vertrouwen in banken is verdwenen. Firma’s gaan failliet. Poolse banken boeken miljoenen af, omdat ze de winnaars van het spel moeten betalen: hun buitenlandse moederbedrijven en hedge funds.

„Dat geld blijft niet in Polen. Dat gaat naar het buitenland. Westerse banken lossen hun problemen op met ons geld”, concludeert Kozikowska terwijl tollende en rollende machines plasticfolie uitspugen en op klosjes winden. Kram is een typisch Pools bedrijf, dat na de val van het communisme begon in een garage en nu 70 mensen in dienst heeft. Bij de huidige zloty-koers verliest de firma ongeveer 650.000 euro, maar waarschijnlijk blijft het bedrijf overeind. „We hebben ondanks de crisis de beste jaren in ons 18-jarige bestaan achter de rug.” Bij de buren, een melkpoederproducent, ligt dat anders. Daar staan straks 200 mensen op straat. De firma is ’voor dikke miljoenen’ het schip ingegaan en heeft faillissement aangevraagd.

De banken ontkennen in koor dat ze iets hebben misdaan. „Veel bedrijven speculeerden gewoon. Bovendien hebben wij onze klanten geïnformeerd over de risico’s, geheel in lijn met de Europese richtlijnen op dat gebied”, zegt de woordvoerder van ING Polen.

„Onzin”, zegt Zbigniew Przybysz, eigenaar van Kram. „Ze hebben me nooit gewaarschuwd voor de risico’s.” Hij vertelt zijn versie: „Voor een put-optie, die mijn exportinkomsten verzekert, zou ik moeten betalen. Dus zei ING: ’u hoeft niets betalen voor uw put-optie, in ruil voor twee call-opties’. Dus ik vraag: ’wat is een call-optie?’ ’Daar hoeft u niet bang voor te zijn, daarmee loopt u geen risico’.” Een call-optie geeft het recht op aankoop van een munt of aandeel tegen een vastgestelde prijs. Dat is gunstig als de munt of het aandeel daarna in waarde stijgt, niet als het daalt. Bij een put-optie is het omgekeerde het geval.

Hoeveel ondernemers blindelings de bank hebben vertrouwd en voor hoeveel, is onduidelijk. De financiële waakhond, KNF, raamt de schade op 3 à 3,5 miljard euro. „In werkelijkheid is het meer”, zegt Pawel Karkowski, directeur van GreenCapital, dat gedupeerde bedrijven adviseert. „KNF neemt de banken in bescherming, door te herhalen dat al die firma’s speculeerden. Deze zaak kan het hele Poolse bankwezen in gevaar brengen. Dit is de grootste uitglijder die het Poolse bankwezen ooit heeft gemaakt. Langlopende relaties met klanten zijn in een klap verwoest.”

Doordat banken en toezichthouder de zaak hermetisch afschermen, is het volgens hem moeilijk het drama te reconstrueren. „Het kan zijn dat de hebzucht van dealers als een spiraal de verkoop van deze opties heeft aangezwengeld. Vanaf april vorig jaar zochten ze naar nieuwe producten, om hun omzet en hun premies te halen”, aldus Karkowski. „Het kan zijn dat in Polen iedereen oogkleppen ophad en voorspelde dat de zloty sterker zou worden, maar dat men dat elders anders zag.”

Dat is in zoverre vreemd, omdat vrijwel alle Poolse banken in handen zijn van buitenlandse banken en in dat geval dus binnen een en dezelfde bank diametraal verschillende voorspellingen werden gedaan over de koers van de zloty. Vandaar ook dat Karkowski de ’complottheorie’ niet uitsluit. „Het gaat om een heel gecompliceerd product. Bovendien hebben bijna alle banken met buitenlandse centrales eraan meegedaan. Het waren geen Poolse importeurs die die calls kochten, maar buitenlandse banken en hedge funds. De meeste Poolse banken functioneerden alleen als doorgeefluik.”