Diplomatie in Midden-Oosten komt op stoom

De Amerikaanse regering van president Bush loopt op haar laatste benen en heeft bovendien niet de wil om Israël te dwingen te stoppen met zijn aanvallen op Gaza. Dus springen de Europeanen in het gat.

De reactie vrijdag van de Amerikaanse minister van buitenlandse zaken Condoleezza Rice was typerend: ze had de hele dag gebeld over de oorlog in de Gazastrook, maar was niet van plan naar de regio af te reizen. Eerder was nog sprake geweest van een stop in het Midden-Oosten van Rice, op weg naar China. De reis naar China werd gisteravond geschrapt, maar een bezoek aan het Midden- Oosten was nog niet in zicht.

De vraag is ook of de VS wel kúnnen bemiddelen. President Bush en zijn team hebben zich pontificaal achter Israël geschaard. Hamas heeft het geweld veroorzaakt door met haar raketten ’bewust onschuldige Israëliërs als doelwit te nemen’, aldus Bush zaterdag. Er kan geen ’duurzaam bestand’ komen zolang Hamas de raketbeschietingen niet staakt. Daarom blokkeerden de VS zaterdag een verklaring van de VN- Veiligheidsraad over de oorlog in Gaza. De VS willen Israël hoogstens oproepen bij de aanvallen rekening te houden met de Palestijnse burgers.

Het heeft er alle schijn van dat Bush het ook wel prima vindt om dit lastige probleem aan zijn opvolger Obama over te laten. Hij deed in 2007 nog een laatste inspanning om een doorbraak in het Palestijns-Israëlische conflict te bereiken, maar dat zogeheten Annapolis-proces bracht geen doorbraak. Nu ontbreken nieuwe initiatieven. En ook Obama houdt zich zorgvuldig stil, volgens zijn woordvoerder omdat er maar één president kan zijn.

Aangezien die Amerikaanse passiviteit nog zal voortduren tot de beëdiging van Obama op 20 januari, springen de Europeanen nu in het gat. Met liefst twee missies.

Zo is de reguliere EU-troika gisteren afgereisd, bestaande uit ministers van de vorige (Frankrijk), huidige (Tsjechië), en toekomstige EU- voorzitter (Zweden). Zij worden bijgestaan door Javier Solana, de buitenlandchef van de EU, en eurocommissaris voor externe betrekkingen Benita Ferrero-Waldner. Die delegatie zal geen potten breken, want de EU is verdeeld. Tsjechië haalde zich dit weekeinde al meteen de ergernis van medelidstaten op de hals door het grondoffensief van Israël te bestempelen als defensief. Andere landen bleken aanzienlijk kritischer op Israël, waarna Tsjechië zich gisteren voor zijn ’blunder’ verexcuseerde.

Veel belangrijker is het bezoek van de Franse president Sarkozy aan de regio. Hij komt vandaag aan, zal praten met Egypte, dan doorreizen naar Ramallah om te praten met Abbas en met de andere EU-missie, om vervolgens de Israëlische premier Olmert te ontmoeten. Sarkozy heeft tijdens de oorlog tussen Georgië en Rusland in augustus bewezen potten te kunnen breken, en daarmee persoonlijk gezag opgebouwd. Maar een eerste voorstel van zijn hand – een humanitaire gevechtspauze van 48 uur – is door Israël al van de hand gewezen.

Vooral de ontmoeting van de EU- missies met Egypte is belangrijk. Dat land grenst aan de Gazastrook, kan tot op zekere hoogte druk uitoefenen op Hamas, en is onmisbaar voor naleving van wat voor akkoord dan ook. Al was het maar omdat via de grens met Egypte de meeste wapens voor Hamas naar binnen worden gesmokkeld.

Cairo claimt steun te hebben van twee andere belangrijke spelers in de regio, Turkije en Saoedi-Arabië, voor een vierpuntenplan. Dat behelst een onmiddellijk staakt-het-vuren, terugkeer naar het bestand dat op 19 december door Hamas werd opgeblazen, opening van grensovergangen van Gaza, en internationaal toezicht – of Arabisch toezicht – op naleving van het bestand.

Dat laatste is nieuw ten opzichte van het oude akkoord. En daar kunnen de Europeanen een rol spelen door waarnemers of troepen in het gebied te stationeren die erop moeten toezien dat Hamas zich niet opnieuw bewapent of raketten afschiet op Israël. Bovendien kunnen de Europeanen extra humanitaire hulp geven aan de Palestijnen.

Maar alle bemiddeling lijkt zinloos als Israël (en de VS) niet de overtuiging hebben dat Hamas zich echt anders gaat gedragen. En tot nu toe verwelkomt de Palestijnse terreurorganisatie de escalerende strijd alleen maar en blijft ze raketten afschieten. Nu stoppen ziet de organisatie als een teken van zwakte.

Aan de andere kant heeft Hamas er weinig belang bij om zich helemaal dood te vechten en wil Israël voorkomen dat het vast komt te zitten in de Gazastrook. De kunst voor de bemiddelaars is om die ruimte te benutten met een plan dat beide partijen voldoende voordelen biedt om te kunnen stoppen met het geweld.