Analyse Na het tomeloze geweld waaraan relschoppers zich vrijdag schuldig maakten in Haren, zei burgemeester Rob Bats van het Groningse villadorp dat hij dit 'zelfs in het slechtste geval niet had verwacht'.

Dat was een opmerkelijke ontboezeming van de VVD-burgervader. In de consternatie rond het volledig uit de hand gelopen Facebook-'feest' in zijn gemeente was vanuit het openbaar bestuur vooraf immers telkens benadrukt dat met alle denkbare scenario's rekening werd gehouden.

Dat - niet gehinderd door een preventieve politiecontrole - drie- tot vijfduizend of meer nieuwsgierigen vrijdagavond de moeite namen om per trein, fiets of auto naar Haren te reizen, viel binnen de kaders van dit draaiboek. Dat zich onder de duizenden 'feestgangers' een smaldeel relschoppers bevond, verraste daarentegen de gezagdragers. De politie, aanvankelijk goedgemutst, moest de macht over de straat urenlang afstaan aan dronken en gedrogeerde raddraaiers.

Zij konden ongehinderd agenten met de platte pet belagen met uit de grond gerukte verkeersborden, bloembakken, hekken, stukken stoeprand, fietsen en vuurwerk. De agenten konden zich er niet tegen verweren, laat staan dat zij met hard en vooral doeltreffend optreden hun uitdagers konden bedwingen. Of zij mochten dat niet van hun superieuren, zoals in eigen politiekring valt te beluisteren, teneinde verdere escalatie te voorkomen.

Moreel aangetast
Toen tegen de vroege zaterdagochtend de balans werd opgemaakt, bleek sprake van een mirakel: slechts één van de uiteindelijk 500 van heinde en verre opgetrommelde politiemensen had lichte verwondingen. Maar evenals in augustus 2009 bij de strandrellen in Hoek van Holland het geval was, is het moreel van de troepen aangetast en heeft het aanzien van de politie(leiding) een knauw gekregen. De oproep aan alle betrokken partijen tot 'zelfreflectie' ten aanzien van de sociale media, die de Groningse korpschef Oscar Dros zaterdag deed, doet hieraan niets af. Dit los van de vraag of alléén zelfreflectie in een enkel geval - een zonder twijfel ernstige gebeurtenis als in Haren - tot een vruchtbare uitkomst leidt. Een meer onafhankelijk onderzoek, zoals eerder door het Crisis Onderzoeksteam (COT) in onder meer Hoek van Holland beproefd, zou meerwaarde kunnen hebben.

Rolling Stones in het Kurhaus
In zijn reactie op de rellen in Haren zei korpschef Dros: "We hadden hier te maken met een nieuw fenomeen, de mobiliserende kracht van de sociale media. Wat kunnen we doen om zoiets te voorkomen?" Met die woorden ging de korpschef terug naar de oorsprong van alle narigheid: de misgreep van een 15-jarig meisje uit Haren om op Facebook niet te vermelden dat haar aangekondigde verjaardagspartijtje een privéfeest betrof. Tienduizenden kozen er in de dagen hierna voor om zich voor het Facebook-feest in het Groningse dorp 'aan te melden'.

Dit soort gekte is met de sociale media al langer niet te voorkomen. Misschien bedoelde Dros dat zijn korps er voor het eerst mee te maken kreeg. Uitbarstingen van geweld op onverwachte momenten zijn al sinds de kampioensrellen van Feyenoord in 1999 een fenomeen. Decennia eerder sloopten relschoppers bij het optreden van de Rolling Stones een deel van het Scheveningse Kurhaus.

Destijds was er niet eens Facebook of Twitter, maar dat weerhield de relschoppers er niet van om er toen al in georganiseerd verband, maar zonder hiërarchie, een puinzooi van te maken. De komst van de mobiele telefoon en opkomst van sociale media maken het voor kwaadwillenden alleen maar eenvoudiger om af en toe de vuisten gezamenlijk te ballen.

Tegelijkertijd hebben sinds enkele jaren uitgerekend politiekorpsen bij dreigende calamiteiten de mobiliserende kracht van de sociale media al kunnen terugdringen. Zo komt het bij dreigende confrontaties van groepen hooligans rond risicowedstrijden in het voetbal voor dat de politie het mobiele netwerk lokaal tijdelijk ontregelt. Ook bij grootschalige feesten rond de jaarwisseling is dat een niet ongebruikelijke, effectief gebleken politiemaatregel.

Vriendin Anniek: Merthe was een beetje bang
Anniek (15) uit Beverwijk is vriendin van Merthe. Vrijdagavond zat ze met haar te whatsappen.

"Ik ken Merthe van de zomervakantie. We waren met onze families op dezelfde camping in Frankrijk. We hebben een groepswhatsapp van vijftien vriendinnen en vrienden. Ik ben ook Facebookvriendin met haar, maar omdat ik ver weg woon, zou ik niet naar Haren zijn gegaan.

"Vrijdagavond zaten we met de groep te whatsappen. Merthe ook. Ze was met haar ouders en zusje het huis ontvlucht en ondergedoken, wij wisten ook niet waar ze was. We keken met elkaar op internet wat er allemaal gebeurde. Het was niet leuk. Eerst konden we nog een livestream kijken maar toen het grimmiger werd vielen die allemaal weg. We hebben tot heel laat alles met elkaar gevolgd. Iedereen was bezorgd, en Merthe was een beetje bang. Zeker toen de roddel ging dat er een dooie was.

"Het gaat nu wel beter met haar, maandag gaat ze volgens mij gewoon naar school. Ze krijgt een feestje aangeboden van Radio 538, met een artiest naar keuze. Daar ga ik wel heen. Ik denk niet anders over Facebook. Het was gewoon een foutje en daar is een kettingreactie uit ontstaan."