ANALYSE - De allerlaatste zin uit het rapport was het meest vilein. Als politie, rechtspraak en onderwijs niet beter worden doordat er meer geld ingestoken wordt, schreef het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP), dan is het omgekeerde waarschijnlijk ook waar: bezuinigingen zullen de kwaliteit 'minder aantasten dan velen voorzien'.

Sinds 1998 zijn er vele miljarden extra besteed aan publieke diensten. Is de kwaliteit daardoor ook verbeterd? Die vraag stelde het SCP aan de orde in een rapport dat deze week verscheen. Het antwoord was ontluisterend: niet of nauwelijks.

Vooral vanuit het onderwijs riep het rapport woedende reacties op. Het planbureau gaat 'veel te kort door de bocht' (lerarenvakbond AOb), 'slaat de plank mis' (de verenigde basisscholen), de conclusies zijn een 'versimpeling van de werkelijkheid' (de schoolbesturen in het voortgezet onderwijs).

Bijna net zo voorspelbaar waren de reacties uit politiek Den Haag. De VVD rook kansen voor bezuinigingen en riep op tot een 'serieus en principieel debat'. D66 vreesde dat de regeringspartijen het SCP-rapport zullen 'misbruiken'.

De woede van leraren en scholen is te begrijpen. In het voortgezet onderwijs hebben scholen er de afgelopen tijd per jaar gemiddeld 4 procent extra geld bijgekregen, rekent het SCP voor. Maar het valt slecht vol te houden dat daar geen stijgende prestaties tegenover staan. Er gaan bijvoorbeeld minder jongeren zonder diploma van school, het aantal zittenblijvers is gedaald en er gaan veel meer scholieren naar havo en vwo. Het SCP meldt het allemaal wel, maar in zijn conclusies is er weinig van terug te vinden.

Ook basisscholen hebben de afgelopen jaren meer geld gekregen. Volgens de onderwijsinspectie ligt de kwaliteit nu over de hele linie duidelijk hoger dan zo'n tien jaar geleden, maar het SCP kan daar geen harde bewijzen voor vinden. Op zoek naar cijfers verwijst het onder meer naar Citoscores: die stijgen of dalen nauwelijks. Maar die scores lenen zich slecht voor vergelijkingen over meerdere jaren. En ze gaan maar over twee vakken, taal en rekenen.

Hoe zit het met de prestaties op andere gebieden, die vroeger niet tot de taken van de basisschool behoorden? Om daar achter te komen, is 'aanvullend onderzoek nodig', stelt het SCP. Maar ook die nuance is in de conclusies verdwenen.

En wat zou er met de kwaliteit gebeurd zijn als de onderwijsuitgaven níet waren gestegen. Een fors deel van het extra geld is besteed aan salarisverhoging. Als die salarissen gelijk gebleven waren, zou het lerarentekort dan groter zijn dan het nu is? En zou dat gevolgen hebben gehad voor de prestaties? Moeilijk te zeggen - het SCP zwijgt er dan ook over.

Het SCP maakt wel een eind aan wat het zelf een 'hardnekkig misverstand' noemt: dat opeenvolgende kabinetten louter op onderwijs hebben beknibbeld. Dat blijkt niet waar te zijn, ook al is het Nederlandse onderwijs vergeleken met het buitenland nog steeds vrij goedkoop.

Hebben die toegenomen uitgaven genoeg opgeleverd? Die vraag is met het SCP-rapport nog lang niet beantwoord. Laat staan de vraag wat dat betekent voor nieuwe uitgaven. Een 'serieus en principieel debat' daarover kan nooit kwaad.