Eurt

De geschiedsfilosoof Frank Ankersmit beschreef onlangs een ingrijpende gebeurtenis uit zijn jeugd. Toen hij vijf jaar oud was vertelde zijn moeder hem met hartstocht over de Franse Revolutie en toonde hem een gravure. Die gravure verbeeldde het moment waarop de beul het afgehakte hoofd van Lodewijk XVI toonde aan de menigte. „Terwijl moeder gloedvol sprak van een nieuwe dageraad, dacht ik: dit is niet goed.” De gravure was een schok voor de vijfjarige, een moment zonder weerga, afgronden openend maar ook weidse vergezichten. Ankersmit noemt dit een sublieme historische ervaring en wijdde een heel boek aan het fenomeen.

Die ervaring wilde ik mijn dochters van vijf en acht ook wel bieden, dus nam ik ze mee naar ’Earth’, de peperdure natuurdocumentaire uit het productiehuis van de BBC. De recensies waren wisselend. Steriele kitsch, schreef Trouw, bombastisch, zei NRC, een beeldschoon pamflet, meende de Volkskrant, maar mijn kinderen lezen geen kranten, die wilden graag naar Eurt. Helaas was het gesproken commentaar in het Engels, zodat ik al na de eerste zin zo ongeveer op fluistertoon simultaan moest vertalen want de jongste vroeg telkens wat er aan de hand was. „Het ijsbeerjong wil spelen”, hoorde ik mezelf fluisteren, „maar zijn moeder is uitgeput en hongerig en moet naar de ijsvlakte om te jagen.”

Ik voelde dat dit een vermoeiende film ging worden, want hoe wonderschoon de beelden ook waren, voortdurend moest ik fluisteren dat het kleine beertje de winter niet zou overleven, dat het olifantje zijn moeder was kwijtgeraakt en zou verdwalen, dat de jonge bultrug al heel erg moe was maar nog die hele oceaan over moest zwemmen en of die zwerm jufferkranen de Himalaya over zou kunnen vliegen tegen die furieus opstijgende winden in, nee, dat wist ik ook niet.

„Is het allemaal echt gebeurd?”, fluisterde de vijfjarige dan terug, want in haar film- en televisiewereld gebeurt nooit iets echt, die bestaat alleen maar uit mal pratende, hysterische tekenfiguren. „Ja, het is allemaal echt gebeurd”, zei ik vanuit mijn mondhoek en nog geen tel later zat ze bij me op schoot, haar gezicht begraven in mijn jasje – het leek me de Ankersmitse reactie.

Ankersmit meent in zijn boek over de sublieme historische ervaring dat we op een breuklijn van de geschiedenis leven, in een onttakelde staat die dreigt in te storten. Een apocalyptisch visioen. In ’Earth’ zien we die breuklijnen terug, in de brekende ijsvloeren van het Noordpool en een hulpeloos in smeltwater rondzwemmende ijsbeer.

Moegefluisterd moesten we toezien hoe de ijsbeer, met nog maar de helft van zijn lichaamsgewicht, het land op kroop om een wanhopige en vergeefse aanval in te zetten op een kolonie veel te forse walrussen. Hij kreeg een haal met een slagtand en sleepte zich gewond naar een kuil om te sterven.

De vijfjarige was geheel in mijn jasje verdwenen. De onthoofding van Lodewijk XVI was er niets bij.