Raad is onderwijs excuus schuldig

Het is gênant dat Onderwijsraad niet inziet dat onderwijs een investering is in de toekomst.

Onderwijs kost meer dan het opbrengt. Dit lijkt een rekensom uit groep drie, maar in werkelijkheid schuilt er een enorm methodisch probleem achter die uitspraak. Hij is immers alleen geldig als het mogelijk is om de uitkomst zo precies mogelijk vast te stellen (hoeveel heeft uw studie opgebracht? Een getal graag). Bovendien mag de nadruk op input en output niet tot gevolg hebben dat het hele proces ertussenin irrelevant voor de berekening wordt geacht.

Onderwijzen is een proces dat op zichzelf betekenis heeft. Maar die vraag naar betekenis is lastig en de opbrengst ervan zo mogelijk nog moeilijker te meten. Daarom gaat het recente advies van de Onderwijsraad niet over betekenen maar over berekenen.

Leraren moeten meer kennis hebben van de kosten van het onderwijs in de dagelijkse praktijk, vindt de Onderwijsraad. ’Doelmatigheidsbesef’ ofwel een verhoogd bewustzijn van de kosten van onderwijs is nodig op het ’niveau van het primaire proces (het onderwijsproces) en de rol van de leraar daarin’. Waarom dit primaire niveau gekozen wordt, blijft onvermeld. Je zou ook kunnen verdedigen dat zo lang de bestuurders en rectoren weten hoeveel publiek geld erin gaat, leraren zich ten volle kunnen concentreren op hun onderwijstaak zonder ook nog bezig te moeten zijn met de centen. Maar dat was buiten de Onderwijsraad gerekend.

Het voornaamste argument van de raad is dat andere sectoren vooruitgang hebben geboekt door een verhoogd besef van kosten. Het blijft gissen naar de sectoren die de Raad daarbij in gedachten heeft. De schijnbaar plausibele gedachte ’kostenbesef leidt tot betere prestaties’ gaat niet voor alle sectoren op. Immers, speelt een voetballer beter als hij weet hoeveel de ordehandhaving in het stadion kost? Schrijft een auteur beter wanneer hij beseft dat hij zijn brood kan kopen door overheidssubsidies?

Kwaliteit staat in veel bedrijven en organisatie volledig los van de kosten die gemaakt moeten worden om tot die kwaliteit te komen. Dit heeft wellicht te maken met het feit dat voetballen en schrijven een kunde is. Een vaardigheid die kenmerken vertoont van wat de kunstenaar doet: het vervaardigen van voor ons menselijk bestaan waardevolle producten, buiten elke berekening om.

Een ander argument is dat doelmatigheidsbesef arbeidsmarktkrapte tegen zal gaan. Niet dat daarvan bewijs is uit onderzoek; het is bekend uit andere sectoren.

Wanneer de raad dan adviseert om ter wille van de efficiëntie grotere klassen in te richten (tot 75 kinderen!), leerlingen vaker elkaar te laten beoordelen, en meer met moderne technologie te werken, gaat zij voorbij aan de ingeving van het gezond verstand dat professionals gelukkiger zijn in hun beroepsbeoefening wanneer ze de indruk hebben dat ze iets kunnen betekenen. Anders gezegd: hoe kan ik de ’onvergetelijke leraar’ worden als ik geen leraar meer mag zijn omdat het doelmatiger is om mij als veredeld surveillant of ad hoc computertechnicus op te stellen?

Maar het grootste probleem van het advies is de taal waarin de raad tot ons spreekt. Ergens erkent zij ook wel dat de school nu eenmaal geen bedrijf is als een ander, zeg een koekjesfabriek.

In plaats van de koekjesfabriektaal na die constatering los te laten, stelt de Onderwijsraad onomwonden dat de onderwijssector hopeloos achterloopt op andere dienstverlenende sectoren op het gebied van doelmatigheid. In dergelijke passages leest het advies als een slecht managementhandboek: de lezer wordt overladen met termen als: benchmarking, effectiviteit, productiviteit, rendement. En slechts sporadisch wordt er een geloofwaardig voorbeeld uit de onderwijspraktijk gegeven, wordt een risico aangegeven of een tegenargument uitgewerkt.

De Onderwijsraad heeft zich met dit advies niet alleen schaamteloos voor de kar van de Grote Bezuinigingsplannen laten spannen, zij is er ook nog eens uitstekend in geslaagd zich door de gepresenteerde inhoud en de gekozen taal volledig van de praktijk te vervreemden.

Dit advies over doelmatigheid heeft volledig het doel gemist. Het zou de leden van de Raad passen aan ieder die zich dag in dag uit uitslooft voor beter onderwijs excuses aan te bieden. Vast een suggestie voor de titel van het volgende rapport: ’Onderwijs kost altijd meer dan het opbrengt. Dat heet investeren in de toekomst’.