De pedagogische tik

opinie Hij laait alwéér op, die discussie rond de pedagogische tik. Gaat het om de tik, of om pedagogisch? Dat is exact het spanningsveld waar het om gaat.

Wat is de kern van deze vraag? De emotie, denk ik, maar ook de mate van fysieke pijn en letsel. Het woord tik maakt het duidelijk: geen letsel, geen vergaande pijn. Maar het blijft slaan... Slaan is emotioneel, gebaseerd op boosheid of een emotie van agressie of negativiteit. Kun je eigenlijk een tik uitdelen met de uitsluitende bedoeling en ‘emotie’ om opvoedkundig te handelen?

Comenius (1592-1670) zat in de zeventiende eeuw midden in de discussie van de pedagogische tik. In zijn boek De Moederschool beschreef hij beide kanten. Zijn algemene statement is:

Slaan is verboden. Dat bevordert het leerproces bij kinderen niet, je bereikt precies het tegenovergestelde (pag. 45).

Daarmee was Comenius zijn tijd ver vooruit. In Nederland is het slaan van kinderen bij wet verboden sinds april 2007. Ook al is dat niet of nauwelijks werkbaar voor de juridische realiteit is het belangrijk dat het statement neergezet wordt.

Maar Comenius schrijft een paar bladzijden verder:

Als blijkt dat dit niet voldoende is, mag men slaan met de plak (op school) of gewoon een klap geven, opdat het kind beter luistert en zijn best doet (pag.52, De Moederschool).

Hij zit gevangen in zijn tijd, en grijpt naar de opvoedkundige maatregelen van die tijd, maar zelfs dan heeft hij het over een ‘noodsituatie’, niet als normale opvoedkundige ingreep.

Vanuit de zestiende eeuw raakt Montaigne (1533-1592) de kern:

Laat niemand zijn kinderen straffen als hij boos is. De straf moet een geneesmiddel zijn, en zouden wij een geneesheer dulden die vertoornd was op zijn patiënt?

Montaigne maakt het duidelijk: het gaat om de emotie. Nog belangrijker: hij helpt de volwassene zich te verplaatsen in het kind door een treffende vergelijking te maken. Het is boosheid die leunt tegen liefdesverlies die voor kinderen doorslaggevend is. Het onderzoek van Deater en Dodge uit 1997 geeft een interessante ondersteuning van deze gedachte.

Zij ontdekten dat de context waarbinnen het slaan plaatsvindt van belang is. Slaan zou agressiebevorderend werken, maar dit blijkt vooral in de westerse cultuur zo te zijn. Het meest ingrijpende negatieve effect van slaan vindt plaats in die witte hoogopgeleide gezinnen waar normaliter niet geslagen wordt en waar een plotseling klap uitgedeeld wordt.

In Afro-Amerikaanse culturen, waar slaan meer gebruikelijk is, komt bij tienjarige kinderen niet vaker agressie op school voor. Slaan is in deze cultuur niet geassocieerd aan liefdeloosheid en roept van daaruit niet zozeer agressie op. Dit is geen pleidooi voor slaan, integendeel, slaan zal niet altijd tot agressie leiden, maar knakt wel de wil en dwingt afstand af.

Comenius zei al ‘op school’, niet thuis dus. Begrenzen is noodzakelijk, maar niet zonder liefde. De ouder heeft het nodig om via natuurlijk gezag het kind op te voeden. Het kind zal niet anders dan de ouder volgen.