Er gaat één lijn van Stuyvesant naar Wilders

Na een traditie van vierhonderd jaar tolerantie zouden we beter moeten weten dan Nederlandse moslims als bedreiging in de hoek te zetten.

De vierhonderdste verjaardag van New York markeert een traditie van vierhonderd jaar tolerantie in de Verenigde Staten en in Nederland. Tolerantie jegens andersdenkenden is een waarde die zowel in de ontstaansgeschiedenis van onze republiek als in het jonge Amerika onderkend werd.

Deze erfenis biedt een mooi aanknopingspunt om naar de tolerantie van vandaag te kijken. Zonder naïef te zijn over de oorsprong van die tolerantie, die vaak meer te maken had met economische motieven of met de onmogelijkheid van één groep om te domineren, dan met nobele overwegingen. Tolerantie had vaak meer gemeen met onverschilligheid dan met verdraagzaamheid. Maar goed, het resultaat telt en er was in zowel de Republiek als in het jonge Amerika meer tolerantie dan elders in de wereld van die tijd.

Laat ik beginnen met een voorval in Nieuw Amsterdam in het jaar 1657. Een schip met quakers uit Europa meert aan en deze christelijke zeloten gaan meteen aan het werk met preken. Robert Hodgson is daarin zo bedreven en weet de gemoederen zo te verhitten dat hij de aandacht trekt van bestuurder Peter Stuyvesant.

In Nieuw Amsterdam heerst dan hetzelfde regime als in de Republiek: er is gewetensvrijheid, maar geen vrijheid van godsdienst. Je mag dus helemaal zelf weten wat je gelooft, als je het maar buiten de openbare ruimte laat, want die is gereserveerd voor de officiële Hervormde Kerk. Dus vooral geen zieltjes gaan winnen, en zeker niet op basis van de overtuiging dat iedere gelovige een rechtstreekse relatie heeft met God. Want dan verstoor je de orde, aangezien ook het wereldlijke gezag z’n positie ontleent aan het woord van God waarop de Hervormde Kerk de exclusieve rechten heeft.

Vanuit dit wereldbeeld is het begrijpelijk dat Stuyvesant de quakers gezagsondermijnend vond, al stuit het ons nu tegen de borst dat hij Hodgson liet oppakken en geselen. De quakers doorbraken de impliciete consensus van de Hollandse tolerantie en vormden zo in Stuyvesants ogen een directe bedreiging voor die tolerantie en voor de staat.

Nou gaat het wat ver om Geert Wilders met Peter Stuyvesant te vergelijken, maar de gedachte kwam wel bij mij op. Zet Wilders nu eens niet makkelijk weg als islamofoob. Gun hem eens het voordeel van de twijfel als iemand die zich zorgen maakt over de bedreiging van de stabiliteit in Nederland. Als je hem zo wil zien, staat hij veel steviger in een Hollandse traditie, dan wij misschien op het eerste oog denken. Daarom raakt hij een snaar bij mensen die vrezen dat sommige moslims de intentie hebben hun opvattingen aan de samenleving op te leggen. Dat is een eeuwenoude vrees van een land van louter minderheden, een vrees opgesloten in ons DNA, ook al kennen we vaak onze eigen geschiedenis niet meer.

Deze analyse maakt mij tegelijk optimistisch over de toekomst. Nieuw Amsterdam wist die gekke quakers een plaats te geven en zij voegden zich stilaan in de bredere maatschappelijke consensus, zonder hun identiteit op te geven. Peter Stuyvesant kreeg de instructie van zijn bazen de quakers te tolereren. Men zag in dat deze mensen hard werkten en dus bijdroegen aan het succes van Nieuw Nederland. Je kon ze maar beter hun plek gunnen, als zij ook anderen hun plek gunden. Inmiddels zijn quakers niet meer weg te denken uit de Amerikaanse samenleving en het beeld dat van hen bestaat is onverdeeld positief.

Deze houding werkt volgens mij het beste: gewoon nuchter kijken naar wat mensen bijdragen aan het algemene belang. Wat dragen Nederlandse moslims bij aan de Nederlandse samenleving? Wat kunnen zij vanuit hun achtergrond voor henzelf en voor ons allemaal betekenen? Verdienen zij het niet dat die vraag eens wat vaker aan hen wordt gesteld, in plaats van dat wij hun identiteit, hun afkomst, hun geloof en hun motieven steeds met wantrouwen benaderen?

Stel de vragen en laat het aan de moslims zelf over hun weg te zoeken tussen orthodoxie en moderniteit, tussen openheid en geslotenheid, tussen traditie en vrijzinnigheid. Als Geert Wilders zich echt zorgen maakt over onze vrijheden en onze samenleving, zal hij bereid zijn deze vragen te stellen, de antwoorden serieus te nemen en wat meer vertrouwen te hebben in de overtuigingskracht van ons verhaal. Wil hij dat niet, dan zullen zijn bazen – de Nederlandse kiezers – hem op zijn plaats moeten zetten.