Van nee naar ja

Premier Balkenende probeert het initiatief terug te krijgen door voor een Irakonderzoek in eigen opdracht te kiezen. Het debat over de Nederlandse politieke steun aan de invasie sleept zich al zes jaar voort. De afgelopen maanden keerden de kansen zich plotseling tegen de premier.

Drie dagen voor de Coalition of the willing het Irak van Saddam Hoessein met een grote troepenmacht binnenvalt, vergadert het demissionaire eerste kabinet van premier Balkenende over de vraag wat Nederland met die situatie aanmoet.

Het is 17 maart 2003 en na die spoedzitting is het kabinet er uit. De inval zal politiek gesteund worden. Een concrete bijdrage van Nederland wordt uitgesloten. Want daarvoor bestaat, aldus premier Balkenende, te weinig politieke en maatschappelijke steun. Het kabinet is op dat moment al bijna een half jaar demissionair. In oktober 2002 bleek de samenwerking met de LPF-ministers definitief onmogelijk. Balkenende onderhandelde met de PvdA van Wouter Bos over een nieuw te vormen kabinet en de sociaal-democraten voelden helemaal niets voor steun aan de inval.

Het besluit van 17 maart is het begin van een nu nog steeds slepende discussie over de precieze overwegingen van het kabinet om de inval te steunen en wat daar allemaal aan vooraf ging.

Balkenende, met trouwe steun van zijn CDA en, tot voor kort, ook de ferme steun van de tweede partij in zijn demissionaire kabinet, de VVD, meende dat alle feiten en overwegingen bekend waren. Andere partijen hielden het vuurtje van de twijfel permanent brandende. SP en GroenLInks voorop, aanvankelijk met overtuiging gesteund door de PvdA.

De laatste twee jaar veranderde het politieke krachtenveld wat dat betreft radicaal. De PvdA werd met handen en voeten gebonden door een nieuw regeerakkoord, terwijl de VVD langzamerhand van standpunt veranderde. Bovendien was de Eerste Kamerfractie van de PvdA voor Balkenende een toenemend onbeheersbare kracht.

De belangrijkste vraag was of er voldoende rechtsgrond was voor de inval en of dus de keuze van het toenmalige kabinet om politieke steun te verlenen ook een basis kon vinden in het internationale recht.

Was resolutie 1441 van de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties – die Saddam Hoessein sommeerde onmiddellijk en onvoorwaardelijk actief mee te werken aan het onschadelijk maken van zijn wapenarsenaal – voldoende rechtsgrond? Balkenende meende destijds van wel, ook al dook onlangs een nota op van specialisten in het internationaal recht van het ministerie van buitenlandse zaken. Daaruit blijkt dat zij een heel andere mening waren toegedaan. In ieder geval in hun gespecialiseerde kring was de lezing van het kabinet omstreden.

Na de inval bleek het vermeende imposante arsenaal aan chemische wapens van Hoessein helemaal niet te bestaan. Het voedde de discussie over de rechtmatigheid van de inval, en dus ook van de politieke steun van Balkenende.

De rechtmatigheid van de inval mag het belangrijkste discussiepunt zijn geweest vanaf het eerste moment van de inval, er was echter veel meer: geruchten en half bewezen waarheden. Rond de inval en de politieke steun heeft permanent een waas van geheimzinnigheid gehangen.

Had de Nederlandse regering ook eigen inlichtingenmateriaal over de situatie in Irak of baseerde het kabinet-Balkenende zich louter op, achteraf, zeer overspannen materiaal van de Amerikaanse en Britse inlichtingendiensten?

Bovendien, sprak de premier wel altijd helemaal de waarheid? Zo meldde het VPRO-radioprogramma ’Argos’ twee jaar geleden dat Nederland voor en tijdens de inval wel degelijk militaire diensten had verricht voor de Amerikanen en de Britten. Nederlandse vliegtuigen en schepen zouden inlichtingen hebben verzameld ten behoeve van de inval. Onjuist en uit de lucht gegrepen, meldde de minister van defensie van dat moment, Eimert van Middelkoop. Maar hoe druk je geruchten de kop in, zonder met afdoende tegenbewijs te komen?

Een ander gerucht dat steevast de kop opsteekt, was dat het demissionaire kabinet steun verleende om de benoeming erdoor te slepen van de toenmalige minister van buitenlandse zaken, Jaap de Hoop Scheffer, tot secretaris-generaal van de Navo.

Geruchten en nieuwe feitjes leidden steevast tot uitgebreide debatten. Zeker nu vorige week ook een Amerikaanse onderminister van buitenlandse zaken uit de tijd van de inval de relatie tussen De Hoop Scheffer en de inval legt.

De verdediging van Balkenende in al die Kamerdebatten was steevast dezelfde. Resolutie 1441 was voldoende om een inval te rechtvaardigen. Nee, er waren geen andere, geheime overwegingen en van alle geruchten klopt niets.

De premier dacht na de verkiezingen van november 2006 de zaak definitief uit de wereld te hebben geholpen. Nog voor er echt inhoudelijk onderhandeld werd over een regeringsprogramma voor zijn vierde kabinet, kreeg de politiek leider van het CDA de PvdA en de ChristenUnie al zo ver dat zij samen met het CDA elk onderzoek naar de gang van zaken voor de inval zouden tegenhouden. De afspraak werd niet opgenomen in de tekst van het regeerakkoord, maar maakte er daarom niet minder deel van uit. De PvdA liep sindsdien permanent spitsroeden over deze ’knieval voor Balkenende’, en de premier zelf dacht van de zaak af te zijn.

Maar de PvdA-fractie in de Eerste Kamer was, zoals ook niet gebruikelijk is, nooit om een oordeel over het regeerakkoord gevraagd. Die kon dus ook niet aan de afspraken gebonden worden. Oud-minister Klaas de Vries is lid van die fractie. Al eerder, bij het debat over de plaatsing van kruisraketten in Nederland in het begin van de in jaren tachtig, had hij bewezen een vasthouder te zijn die zich niet met kluitjes in het riet laat sturen. Hij bracht de toenmalige premier Lubbers ernstig in de problemen met zijn steevast geventileerde stelling dat de plaatsing ongrondwettelijk was.

De Vries bracht Balkenende in verlegenheid met zijn initiatief om de Eerste Kamer te laten zoeken naar de feiten achter de politieke steun in maart 2003. Het leverde een berg indringende vragen op van de senaat, waar Balkenende uiteindelijk de inmiddels vertrouwde antwoorden op gaf.

Vanaf dat moment had De Vries de steun van de VVD in de Eerste Kamer. Een nieuwe serie vragen zal beter beantwoord moeten worden, anders beginnen we zelf een onderzoek, liet VVD-fractievoorzitter Rosenthal weten.

Maar ook de VVD in de Tweede Kamer bewoog. Het opduiken van de nota van de juristen van Buitenlandse Zaken was voor VVD-buitenlandwoordvoerder Hans van Baalen zo’n nieuw feit dat hij altijd zei nodig te hebben om een onderzoek toch noodzakelijk te vinden.

Daarbij kwamen vorige week de uitlatingen van de voormalige Amerikaanse onderminister Armitage en, via RTL, een ambtelijke concept-brief, waarin de VS de steun van een Nederlands fregat werd aangeboden. Niet dat deze steun daadwerkelijk gegeven is, maar overwogen is dat wel in ambtelijke en wellicht ook politieke kringen.

Balkenende kwam zodoende onverwacht alsnog zwakker te staan. Een onderzoek werd met de week onvermijdelijker, of hij nu mee zou werken of niet.

De keuze om zelf een onderzoek te organiseren, buiten de twee Kamers om en onder leiding van de onafhankelijke oud-president van de Hoge Raad Willibrord Davids, heeft – om met D66-fractievoorzitter Pechtold te spreken – iets weg van een vlucht naar voren. Davids mag, volgens Balkenende, dan toegang krijgen tot alle stukken, hij mag dan spreken wie hij wil spreken, maar hij heeft niet de bevoegdheden die het parlement heeft bij een parlementaire enquête. Door voor een onderzoek in eigen opdracht te kiezen, heeft Balkenende het initiatief weer enigszins in eigen handen. Dit weekeinde verzekerde hij zich van de steun van de twee coalitiepartners.

De afgelopen dagen werd steeds duidelijker dat een parlementair onderzoek de vorm zou krijgen van een enquête, welke van de twee Kamers het initiatief dan ook zou nemen. Dan was het zeer wel mogelijk geweest dat de premier zelf onder ede gehoord zou worden, net als zijn toenmalige minister van buitenlandse zaken, De Hoop Scheffer.

Het nadeel van het onderzoek door de relatieve buitenstaander Davids is bovendien dat het wel een heel duidelijk en definitief rapport moet opleveren, wil er eindelijk een punt kunnen worden gezet achter deze al jaren lopende discussie.