Hagelwitte stranden, een lauwwarme turquoise lagune, palmbladeren die ruisen in een zeebries. Mauritius: een paradijselijk eiland. Maar als je bij 'paradijs' noties koestert als 'oorspronkelijk' en 'ongerept', dan is Mauritius een behoorlijk gemankeerd paradijs. Vanaf de 16de eeuw deden achtereenvolgens Portugese, Nederlandse, Franse en Engelse zeevaarders het eiland aan en daarmee begon het grote uitsterven van de unieke fauna en flora.

De dodo is de bekendste maar zeker niet de enige van de verdwenen dieren van Mauritius en kleine broer Rodrigues, een eilandje dat 600 kilometer oostelijker in de Indische Oceaan ligt. Reusachtige schildpadden, zo veel dat je volgens de beschrijvingen van de eerste reizigers over hun ruggen kon lopen. Grijze papegaaien, blauwe parkieten en de 'Indische raaf' - misschien wel de grootste papegaai ooit - die waarschijnlijk niet meer kon vliegen en een enorme snavel had. Vleermuizen, een ral, een kwak, een uil, skinks (hagedissensoort) en gekko's . En waar Mauritius de dodo had, kende Rodrigues de solitaire, ook een grote loopvogel.

Exoten
Al die dieren bestaan niet meer. Wat deed ze de das om? Overbejaging, ontbossing en vooral de introductie van vreemde dieren in het eiland-ecosysteem, bewust of onbewust meegenomen door de bezoekers uit het Westen. De beo's die zo leuk door de tuinen van hotels en resorts vliegen? Exoten. Dat vuurrode musachtige vogeltje dat om kruimels bedelt in de restaurants? De Madagascarwever, die de lokale Mauritiuswever nagenoeg geheel heeft verdrongen. Apen, herten, zwijnen, mangoesten, hazen, varkens, ratten en katten - een hele menagerie aan concurrenten, predatoren en eierrovers heeft het eiland overlopen en de originele fauna weggevaagd.

De dodo is het meest iconische dier van Mauritius, iedere bezoeker krijgt hem in zijn paspoort gestempeld. Maar de realiteit van de natuur van Mauritius is er een van verdwenen endemen en woekerende exoten, weerspiegeld in het wapen van het land: de dodo en het hert - die laatste geïmporteerd uit Indonesië - naast elkaar.

Aquarel- en olieverf
De exoten zijn nu overal op Mauritius terug te vinden, maar van de dieren die in de loop der eeuwen zijn verdwenen, is weinig meer bekend. Des te meer prikkelen ze daarom de verbeelding. Kunstenares Ria Winters kreeg van natuurbeschermingsorganisatie Artists for Conservation een beurs om de verloren - en de nog bestaande, maar bedreigde - originele fauna van Mauritius en Rodrigues uit te beelden. Aan de schilderijen in aquarel- en olieverf ging jarenlange research vooraf. Het werk werd in Mauritius geëxposeerd en is nu te zien in de Artis-bibliotheek van de Universiteit van Amsterdam,

Neem de 'pigeon Hollandais', zo genoemd omdat hij rood, wit en blauw was, die vermoedelijk rond 1826 is uitgestorven. Winters ging naar het natuurhistorisch museum in Edinburgh om een van de drie resterende opgezette exemplaren te bekijken. Ook bestudeerde ze de beschrijving uit het logboek van De Gelderland, het Nederlandse schip dat in 1601 Mauritius aandeed. Winters: "Daarna nam ik contact op met duivenfokkers om zoveel mogelijk over duiven te weten te komen. En keek ik naar verwante, nog bestaande duivensoorten op Madagascar en de Seychellen, eilanden nabij Mauritius. Met de grotere familie van het dier erbij krijg ik een completer beeld. En kan ik zo accuraat mogelijk keuzen maken: waren de veren van de duif bijvoorbeeld wit of meer zilverachtig."

Bruin
De kleuren leveren altijd de grootste uitdaging op. Die spatten er vanaf op Winters' tekeningen, terwijl aan de mottige overblijfselen in musea vaak niet meer is te zien welke kleur de vogels bij leven precies moeten hebben gehad. Voor de kleur van de vleugels van de 'Indische raaf' - de Mauritius-papegaai - correspondeerde Winters uitgebreid met een Duitse ornitholoog, gespecialiseerd in papegaaien. "Uiteindelijk koos ik ervoor de vleugels bruinrood te maken. Dat komt ook overeen met de paar beschrijvingen die de vroege bezoekers van Mauritius maakten van de vogel. Meestal concentreerden de verslagen van zeevaarders zich op opvallende kenmerken, zoals de enorme grootte, de blauwe kop en de rode snavel. Bruin- en grijstinten werden nauwelijks vermeld."

Toch was waarschijnlijk ook de dodo, net als de Indische raaf, bruin. Dodo's worden meestal grijs of grijswit afgebeeld op tekeningen en op de reconstructies in musea, maar Winters is ervan overtuigd dat hij bruin was. "Hollandse zeelui omschreven de dodo als 'grau-achtig', wat in een Engelse vertaling 'grey' werd. Maar een papegaai die er toen nog voorkwam - nu bekend als Thirioux grijze papegaai, die écht grijs was - werd omschreven als 'grau'. Met het 'grau-achtig' van de dodo werd waarschijnlijk het gebrek aan primaire kleur bedoeld. Bovendien laat een van de weinige prenten waarvan mag worden aangenomen dat die is gebaseerd op een levende dodo, die van de Indiase Ustad Mansur uit 1625, een bruine vogel zien."

Fantasie
Vertaalfoutjes zijn niet de enige reden waarom Winters de vroege beschrijvingen kritisch tegen het licht houdt. Er lijkt soms wel heel veel fantasie ingeslopen. Wat te denken van reuzenschildpadden die wachtposten zouden uitzetten op de vier hoeken van de groep, of de solitaire die in gevangenschap tranen zou plengen. De oude prenten van de dieren beschouwt Winters zelfs als een nog onbetrouwbaarder bron. "Daar keek ik in mijn onderzoek echt pas als allerlaatste naar, ná de beschrijvingen en de overblijfselen. Veel schilders kopieerden elkaar en baseerden zich op beschrijvingen 'van horen zeggen', en hebben nooit een levende dodo gezien. Uiteindelijk deden er zelfs afbeeldingen van witte dodo's de ronde. Esthetisch aansprekend, maar niet gebaseerd op accurate waarnemingen."

Het bos in
Uiteraard hoorde een bezoek aan Mauritius ook bij Winters' onderzoek. Niet alleen om de overblijfselen en reconstructies van een reuzenschildpad en rode rallen in het museum te bestuderen, maar ook om het bos in te trekken. Van het woud op Mauritius is nog minder dan 2 procent over. Wetenschappers hebben hele stukken afgezet om de exotische vegetatie, zoals de woekerende aardbeiguave, buiten te houden.

Daar, diep in het woud, is het bos opener en groeit nog de ebbenboom en de tambalacoque, een boom met zulke harde zaden dat waarschijnlijk alleen de uitgestorven reuzenpapegaai ze kon kraken. "Hier hebben de dieren dus geleefd die ik heb geschilderd", zegt Winters. "Het was ontroerend om daar te zijn en een beetje spookachtig om je dat voor te stellen. Alsof je terug in de tijd was. De vele geïntroduceerde soorten zag ik er nauwelijks, maar wel de typische Mauritius-soorten die nog wel leven, zoals de roze duif, de Mauritius torenvalk en de echoparkiet. Die heb ik ook geschilderd."

De duif, de valk en de parkiet - ooit waren er van elke soort nog maar vier tot twaalf exemplaren over. Ingrijpend natuurbeheer op Mauritius - fokken, bijvoeren, het bestrijden van exotische eierrovers als mangoesten en ratten - heeft ervoor gezorgd dat er nu weer populaties zijn van enkele honderden vogels. Winters hoopt dat ze met haar boek een handje helpt. "Ik heb getekend wat is uitgeroeid en wat er nog leeft. De curator van de expositie had het over het scheppen van een iconografie van verdwenen dieren. Zo voelt het ook wel. De dodo kent iedereen, maar er was nog zoveel meer dat Mauritius bijzonder maakte. Ik hoop dat het tekenen van de dieren van Mauritius helpt om de dieren aan de vergetelheid te onttrekken."

Immers, het paradijs Mauritius heeft al genoeg verloren.

Taferelen van vroeger
De verdwenen dieren van Mauritius hebben al vaker artiesten geïnspireerd. Een van de bekendste is Julian Hume, verbonden aan het Natuurhistorisch museum in Londen, die zich specialiseert in het uitbeelden van uitgestorven dieren in hun toenmalige habitat. Bij Hume is de dodo grijs, niet bruin.

De beeldhouwer Nick Bibby creëerde enkele jaren geleden bronzen sculpturen van onder meer de uitgestorven vleermuis, skink en uil van Mauritius in zijn 'Bones to Bronze' project.

Voor zijn boek 'The Dodo and Mauritius Island. Imaginary Encounters' (2004) bouwde de Finse fotograaf Harri Kallio zijn eigen dodo's en zette die neer in het landschap van Mauritius dat nog het meest lijkt op dat van de zeventiende eeuw. Zo probeerde hij een tafereel te herscheppen dat nooit meer gezien, en alleen nog maar verbeeld kan worden.

Expositie en boek
De expositie van de tekeningen van Ria Winters is tot 14 december te zien in de Artis-bibliotheek van de Universiteit van Amsterdam, Plantage Middenlaan 45 (woensdag t/m vrijdag van 12.00 tot 17.00 uur).

Haar boek 'A treasury of endemic fauna of Mauritius and Rodrigues' is er ook verkrijgbaar. Deze maand doet ze verslag van haar project op een bijeenkomst van Artists for Conservation in Vancouver.