Het wordt steeds drukker in de Nederlandse bodem. Kantoren, fabrieken en nieuwbouwwijken worden vaker uitgerust met energiesystemen die gebruikmaken van warmte en koude in de bodem om de panden 's winters te verwarmen en 's zomers te koelen. Projectontwikkelaars kunnen hiermee makkelijker aan de normen voor energiezuinig bouwen voldoen. Ook bij particulieren zijn deze duurzame energiesystemen in trek. Het is immers een groene investering die zichzelf redelijk snel terugverdient.

Althans, dat is de bedoeling. In de praktijk vallen de opbrengsten van deze relatief nieuwe techniek vaak tegen. "In het begin was ons energieverbruik even hoog als dat van een conventioneel verwarmings- en koelsysteem", vertelt Frank Folkers, technisch facilitair directeur van het World Trade Center in Amsterdam. "Dat viel tegen. Het is een systeem dat veel ingewikkelder is dan een gewone verwarming en airconditioning. Voordat alles goed op elkaar was afgestemd en ook de software goed werkte, waren we zo een jaar verder." Het systeem is in 2004 opgeleverd. Folkers: "Inmiddels is het rendement van de warmte-koude-opslag (WKO) verbeterd, maar nog steeds halen we de meerinvestering van een dergelijke installatie er eigenlijk niet uit." Desondanks heeft Folkers geen spijt van de aanleg. "Vanuit het oogpunt van duurzaamheid ontkom je er niet aan. Je zult toch op zoek moeten naar alternatieven voor fossiele brandstoffen."

Omdat de gemeente Amsterdam meer signalen kreeg dat het rendement van bodemenergie tegenviel, startte ze het project 'WKO, waar voor je geld'. Onlangs gaf de gemeente op een symposium ter gelegenheid van de 'green building week' hier meer uitleg over. "Amsterdam wil de uitstoot van koolstofdioxide (CO2) in 2025 met 40 procent verminderd hebben ten opzichte van 1990. Bodemenergie is een goede manier om die doelstelling te bereiken", zegt Marlies Lambregts, van de gemeentelijke dienst Milieu & Bouwtoezicht. "Daarom vinden wij het belangrijk om de koplopers - de ondernemers die hun nek hebben uitgestoken om extra te investeren in zo'n nieuw duurzaam energiesysteem - te helpen bij het verbeteren van het rendement. Het is een techniek met toekomst en daarom willen wij graag voorkomen dat ondernemers er hun tanden op stukbijten."

Koeling en verwarming
Dat bodemenergiesystemen in de praktijk vaak minder energie besparen dan verwacht, heeft er onder andere mee te maken dat beheerders van kantoren niet altijd goed weten hoe deze relatief nieuwe techniek werkt, legt Peter Kouwenhoven, projectleider bodemenergie bij het ministerie van infrastructuur en milieu uit. "Soms worden de koeling en de verwarming tegelijk aangezet. Of er wordt verwarmd of gekoeld buiten kantooruren. Hierdoor kan een groot kantoorpand tot wel 150.000 euro per jaar meer kwijt zijn aan energiekosten dan nodig."

Een andere factor die volgens Kouwenhoven meespeelt is dat deze systemen elkaar soms in de weg zitten. "Als de pomp van het ene pand 's zomers warmte uit het gebouw de grond inpompt vlakbij de koudevoorraad van het pand ernaast, dan neemt de energieprestatie van beide systemen af."

Dat vereist dus coördinatie maar omdat nu nog niet duidelijk is wat er allemaal in de grond zit, kunnen dit soort problemen zich makkelijk blijven voordoen. Mede daarom komen er nieuwe regels voor bodemenergiesystemen waar de gemeenten toezicht op moeten gaan houden. De nieuwe regels gaan per 1 juli 2013 in. Net als bij de open systemen (zie kader) zijn de eigenaren van gesloten systemen dan ook verplicht om de installatie van dit systeem te melden of in bepaalde gevallen een vergunning aan te vragen. "Eigenaars van bestaande systemen zijn niet verplicht om die te melden, maar dat wordt wel gestimuleerd", zegt Kouwenhoven. "Dat is in hun voordeel. In de nieuwe regels staat namelijk ook dat een nieuw systeem een reeds bestaand systeem niet mag hinderen, mits dat bestaande systeem is gemeld."

Protocol voor boorwerkzaamheden
Vorig jaar is er al een protocol vastgesteld voor alle boorwerkzaamheden in de bodem, waaronder die voor de aanleg van bodemenergiesystemen. Dit is mede op aandringen van drinkwaterbedrijven gebeurd. "Wij zijn een groot voorstander van duurzame energie. Maar dit is een duurzame techniek die, als hij niet goed wordt toegepast, milieurisico's kan opleveren", zegt Guïljo van Nuland, algemeen directeur van Brabant Water.

Vooral gesloten bodemenergiesystemen zouden volgens Van Nuland de bodem kunnen verontreinigen. "Daarbij worden er lussen in de bodem gelegd die vaak gevuld zijn met glycol, een soort koelvloeistof. Die lussen nemen de warmte op of geven die juist af. Het risico bestaat dat die systemen na verloop van tijd gaan lekken of per ongeluk bij graafwerkzaamheden lek worden gestoten, met alle gevolgen van dien voor het grondwater. In ons drinkwaterbedrijf hebben wij nog geen glycol in onze waarnemingsputten aangetroffen, maar dat wil niet zeggen dat dat in de toekomst niet zou kunnen gebeuren."

Ook maken de drinkwaterbedrijven zich volgens Van Nuland zorgen over de boringen die nodig zijn om de buizen en lussen in de bodem aan te brengen. "De Nederlandse bodem bestaat uit verschillende lagen. Als een afsluitende kleilaag wordt doorboord boven een laag waaruit drinkwater wordt gewonnen, kan eventuele bodemverontreiniging in het drinkwater terechtkomen."

Om dergelijke problemen te voorkomen is nu vastgelegd dat alleen erkende bedrijven mogen boren. Deze bedrijven werken volgens het vastgestelde protocol. Een bodemonderzoek is verplicht en de boorgaten moeten weer volledig worden afgesloten met klei nadat de buizen zijn geplaatst. Bovendien zijn eigenaren van gesloten systemen straks op grond van de nieuwe regels verplicht om bij eventuele lekkage de resterende koelvloeistof meteen uit de lussen te pompen. "Een lekkage is makkelijk te constateren", legt Kouwenhoven uit. "De druk in de lussen valt weg, waardoor de warmtepomp uitvalt."

Cowboys
Dat de boorprotocollen zijn uitgebreid en aangepast is volgens Martin Bloemendal, promovendus aan de TU Delft en expert bij ingenieursbureau Tauw, een goede maatregel. "Door de toenemende populariteit van dit soort systemen neemt het risico op problemen natuurlijk wel toe. Er zijn nou eenmaal cowboys in de markt die het niet zo nauw nemen met de boorprotocollen. Alles staat of valt ermee of dergelijke systemen zijn aangelegd door een aannemer die op basis van goed bodemonderzoek zorgvuldig boort."

Toch is Bloemendal geen voorstander van al te veel regels. "We willen met zijn allen heel graag de uitstoot van koolstofdioxide terugbrengen en het aandeel duurzame energie vergroten. De potentie van bodemenergie is wat dat betreft groot. Met dit soort systemen kunnen woonhuizen hun energieverbruik met bijna de helft terugbrengen. Dit kan in de bebouwde omgeving 11 procent CO2-reductie opleveren. Dus moet je niet al te veel barrières opwerpen voor mensen om hiervoor te kiezen. Bovendien moet je realistisch zijn. Het is nou eenmaal praktisch onhaalbaar om al die systemen te controleren, handhavers komen nu al handen tekort."

Formulieren
De grondboorbedrijven zijn voor de invoering van de nieuwe regels. "Nu is het nog zo dat de regels voor het aanvragen van een vergunning per provincie verschillen", zegt Robin van Burkum, technisch adviseur bij Remon Aardwarmte. "Dat betekent dat je telkens verschillende formulieren moet invullen. Ook de behandeling van de aanvraag verschilt. Het zou fijn zijn als dat overal hetzelfde is." Als de gemeenten straks een beter beeld hebben van wat zich in de bodem bevindt, kan dat de installateurs ook werk schelen denkt hij. "Nu zijn wij veel tijd kwijt aan bodemonderzoek. Het zou fijn zijn als de gemeente ons daarbij kan helpen."

Om projectontwikkelaars en particulieren die bodemenergiesystemen willen aanleggen niet alleen maar met regels op te zadelen maar ook een helpende hand te bieden, ontwikkelt het ministerie samen met de brancheorganisatie een digitaal hulpje: de WKO-tool. "Hiermee kun je zien of de bodem op die bouwlocatie geschikt is en of er al systemen in de directe omgeving zijn geïnstalleerd. Ook kun je er de kosten en terugverdientijd van een bodemenergiesysteem makkelijk mee berekenen", legt Kouwenhoven uit. "Je kunt er alleen geen vergunning mee aanvragen. Daar komt een apart digitaal loket voor."