'Een gasbron van wereldklasse', juichte 's werelds grootste mijnbouwer, het Brits-Australische BHP Billiton, in februari 2011. Het had zojuist voor 4,75 miljard dollar aan schaliegasvelden gekocht in Fayetteville, in de Amerikaanse staat Arkansas. 'Groot, duurzaam, goedkoop te exploiteren', zo prees topman Yeager de velden destijds aan.

Vrijdag zag BHP zich gedwongen om 2,8 miljard dollar (zo'n 2,3 miljard euro) op Fayetteville af te schrijven. Niet omdat de velden niet aan de verwachtingen voldoen en minder gas bevatten dan gedacht. Het is juist de overproductie van Amerikaans schaliegas dat BHP parten speelt. Het aanbod overtreft verre de vraag naar gas en dat drukt de Amerikaanse gasprijs. De prijzen van aardgas daalden er in een jaar tijd met 46 procent naar de laagste stand sinds 1999.

Niet alleen BHP heeft daar last van. Eerder vorige week maakte ook de Brits-Amerikaanse oliemaatschappij BP bekend dat het afschrijft op zijn schaliegasvelden. Ook Shell is een grote speler in Amerikaans schaliegas, maar die oliemaatschappij houdt de kaken vooralsnog op elkaar en rept niet over afschrijvingen.

Het lijkt erop dat de bedrijven in hun eigen mes vallen. Pas sinds het eind van de jaren negentig lukt het om schaliegas commercieel te exploiteren. Het gas zit in belletjes gevangen in diepliggende kleisteenlagen. Om het te kunnen winnen, wordt de keiharde steen onder hoge druk gezet, met water, zand en chemicaliën. Jarenlang is er onderzoek gedaan en geëxperimenteerd om het gas op een lucratieve manier naar boven te halen, met de belofte dat er diep in de bodem een energievoorraad wachtte die het dreigende tekort aan fossiele brandstof weer voor jaren zou afwenden.

Toen het eenmaal lukte, stortten alle spelers zich met grote graagte op de schaliegasmarkt. Gasimporteur Amerika werd in vijf jaar tijd zelfvoorzienend. BHP Billiton was met zijn aankoop in 2011 aan de late kant, maar meldde verheugd in zijn persbericht dat het met de duizenden hectares grond in Fayetteville in één klap een 'voorname speler' werd in het Amerikaanse schaliegas.

We hebben géén foute inschatting gemaakt, haastte het bedrijf zich vrijdag te zeggen. Hoewel topman Marius Kloppers naar aanleiding van Fayetteville afziet van zijn miljoenenbonus voor dit jaar, blijft BHP erbij dat schaliegas 'een belangrijke rol zal spelen, nu de wereld zijn keuzes maakt voor de energiebronnen van de toekomst'.

Het Internationaal Energie Agentschap (IEA) geeft hem gelijk. In een rapport van dit voorjaar over 'onconventioneel gas' - waarmee vooral schaliegas wordt bedoeld - voorziet het Agentschap een 'gouden tijdperk'. Grotere beschikbaarheid van gas zorgt voor lagere prijzen, met als gevolg dat de wereldwijde vraag naar gas met meer dan 50 procent stijgt tussen 2010 en 2035, aldus het IEA. In 2035 is gas kolen voorbijgestreefd en is het, met een aandeel van 25 procent in de wereldwijde energiemix, de belangrijkste energiebron na olie.

Tenminste, voegt het IEA eraan toe, als de schaliegasexploitanten zich aan een aantal 'gouden regels' houden. Want het verzet tegen het winnen van schaliegas is groot, uit vrees voor de effecten die het heeft op het milieu. Speel open kaart met de lokale gemeenschappen, zegt het IEA, en kies je mijnbouwputten zo dat ze bovengronds zo min mogelijk impact hebben en het risico van aardbevingen minimaal is. Voorkom dat de bronnen gaan lekken, en zorg voor strikt watermanagement. En beperk de uitstoot van broeikasgassen die bij de productie vrijkomen. Dat alles zal de exploitatie van een schaliegasveld zo'n 7 procent duurder maken, voorziet het Agentschap.

Het is de vraag of maatschappijen die meerprijs willen betalen, nu ze hun gas slechts tegen bodemprijzen kunnen verkopen. Maar volgens het IEA hebben ze geen keus. Er ligt alleen een gouden toekomst in het verschiet als het verzet tegen de winning van schaliegas wordt gebroken. Anders zorgt de publieke opinie ervoor dat de rol van schaliegas in 2035 niet groter is dan nu, aldus het Agentschap.

Winning in Europa verloopt moeizaam
Ook in Europa zitten grote voorraden schaliegas in de bodem, maar hier loopt de schaliegasproductie een stuk minder voorspoedig dan in de Verenigde Staten. Angst voor aantasting van het landschap, voor het vrijkomen van broeikasgassen die miljoenen jaren in de aarde hebben opgesloten gezeten en voor vervuiling van het grondwater leveren breed verzet op. In Frankrijk geldt zelfs een verbod op boringen naar schaliegas. In Nederland zouden er dit jaar proefboringen zijn in Boxtel en Haaren, maar omwonenden wisten de overheid te overtuigen van de noodzaak eerst de veiligheidsrisico's te onderzoeken.