Ecologen hebben in de bossen van Oss een 'storm' nagebootst, die in hun ogen de natuur meer kans moet geven. Wandelaars snappen er niets van. 'Hier liet ik altijd mijn hondje uit!'

De rode-paaltjes-route in natuurgebied de Maashorst bij Oss duurt anderhalf uur en voert door bos en hei. Op het informatiebord bij de parkeerplaats staat hij nog keurig ingetekend, zwierend door groene en roze vlakken. Maar in werkelijkheid is er weinig van over. De route met de paaltjes is weliswaar intact, maar het bos waar hij doorheen leidt, is in een maand tijd compleet verdwenen.

Amerikaanse eiken en dennen
Martin Verbruggen maakte hier altijd zijn rondjes met zijn honden. De kynologisch instructeur uit Oss gebruikte het gebied om zijn dieren een beter gedrag bij te brengen. Het was aantrekkelijk bos met lariksen, grove dennen en Amerikaanse eiken van wel zestig jaar oud. Er zat wild, dat bij een vennetje kwam drinken.

Het was licht heuvelachtig en liep natuurlijk over in de heide. Niks mis mee. Maar Verbruggen heeft een ander terrein voor zijn wandelingen moeten opzoeken. "Want mijn bos is er gewoonweg niet meer. Totaal vernietigd. En waarom?"

Hij laat het zien. Zijn honden heeft hij thuisgelaten, maar met de fluit nog om de nek draaft hij over het pad, en zal pas stoppen na het vierde rode paaltje. Daar staat een informatiepaneel waarmee het in zijn ogen allemaal is begonnen. 'Van productiebos naar natuurbos', deelt de gemeente Oss hier mee, en een tekst legt uit dat de bomen in dit bos allemaal dezelfde leeftijd hebben.

Daardoor oogt het wat saai. Door kap en onderhoud door grote grazers zal het gebied worden 'verjongd'. "Daar kan ik nog mee leven", zegt Verbruggen, "maar moet je eens meekomen."

Afgezaagd en omgeknakt
Vijfhonderd meter verder lijkt het of de wandelaars van de rode-paaltjes-route door het Ardennen-offensief worden geleid. Of dat er verderop minstens een Boeing 747 is neergestort, die in zijn laatste meters het complete bos heeft afgeschraapt.

Een enkele boom staat fier overeind, maar de meeste liggen omver, met kluit en al. Van groepjes bomen staat alleen de stam nog, en is de kruin op vijf meter hoogte met enorme kracht ruw afgebroken. Spitse delen steken de lucht in. "Hier was het", zegt Verbruggen. "Heb ik te veel gezegd?"

Pas een nadere blik op het rampgebied toont dat hier geen sprake is geweest van een vliegtuigcrash, tankveldslag of storm, maar van een geregisseerde operatie. Overal staan diepe sporen van zware voertuigen, rillen van opeengestapeld hout meanderen door het open veld.

Verderop staan boomstammen die op vijf meter hoogte kaarsrecht zijn afgezaagd, waardoor er enorme kunstmatige palen in het landschap overblijven. Zware eikenbomen zijn wel kort bij de bodem afgezaagd maar niet terug te vinden: waarschijnlijk afgevoerd als productiehout.

Open corridor voor dieren
Het bosperceel, of wat er van over is, is eigendom van de gemeente Oss. Wethouder Hendrik Hoeksema (duurzaamheid) kent de ecologische details niet, maar weet te vertellen dat er op deze plek sprake is van zogenoemde 'natuur-technische bosomvorming, die past binnen het 'Natuurplan Maashorst'.

"We willen het voornamelijk open natuurgebied de Maashorst, goed voor 4000 hectare, verbinden met het Herperduin, net ten noorden van de provinciale weg N324 en de rijksweg A50. Daarvoor worden over die wegen twee ecoducten aangelegd.

Maar tussen de ecoducten en de Maashorst ligt een bosgebied van enkele hectare. Dat zijn we nu aan het omvormen tot een open corridor zodat dieren van het ene open gebied naar het andere kunnen."

Waarom terug naar hei?
Dat moge zo zijn, zegt Verbruggen, maar waarom moet dat zo radicaal? En zo grootschalig? "Ik kan me voorstellen dat je variatie aanbrengt, open plekken in het bos, meer zon. Maar dit?" Hij krijgt steeds te horen dat het gebied wordt teruggebracht in de oude staat, van vóór het productiebos. Dat hier heide hoort.

"Ik vraag me steeds af wie het ijkpunt bepaalt. Waarom moeten we terug naar 1850? Voordat er hier hei was, was er bos. Dat kun je ook als uitgangspunt nemen. En in 1960 was er jong productiebos. Kunnen we ook naar teruggaan. Ik stel voor: bescherm de huidige natuur. Elke keer zegt de gemeente: het is nu een zootje, maar het wordt straks heel mooi. Ik zeg: het wás al mooi. Waarom hebben jullie er aangezeten?"

Als de gemeente per se meer hei wil, is er in de Maashorst voldoende open gebied dat van grasland naar hei kan worden omgezet. Nieuwe natuur is prima, zegt hij, maar daarvoor hoef je de oude niet te vernietigen.

Geen vennetje meer
Verbruggen vervolgt de rode route en stapt over een stam heen die over het pad ligt, want hij wil nog wat laten zien. Hij wijst op een plasje, middenin een omgewoeld zandbed. "Dit was het vennetje waar het wild kwam drinken." De struiken en bomen die de drinkplaats idyllisch maakten, zijn gekapt en weggesleept.

"Wild komt hier niet meer, en dat zal de gemeente goed uitkomen, want dit moet een bijenpoel worden. Een bijenpoel... Ik weet niets eens wat dat is."

Bedenker van de 'gestuurde storm'
Hans van der Lans van ecologisch adviesbureau Ecoplan is de bedenker van wat hij noemt de 'gestuurde storm' die over de bossen van Oss is geraasd. Dat het resultaat van die storm verontwaardiging oproept, kan hij begrijpen. "Meestal is aan burgers goed uit te leggen waarom een bos door een storm juist rijker wordt. Maar er blijven altijd traditioneel ingestelde mensen die dit als vernielzucht zullen afdoen."

Toch doet hij opnieuw een poging de omvorming van het bosperceel bij Oss uit te leggen. Het gebied tussen de snelweg en de heide van de Maashorst was ingericht als productiebos. De stammetjes werden vroeger als stutten voor de mijnen gebruikt. Eentoning, saai, weinig biodiversiteit, somt Van der Lans op.

Bepaalde robuustheid
De Maashorst was lange tijd in gebruik bij de defensie als mobilisatiecomplex, maar is nu teruggegeven aan de natuur. "Ik heb de opdracht gekregen een plan voor het hele gebied te maken, en onderdeel van dat plan is om er weer een open landschapstype van te maken, met begeleid natuurlijk beheer. Dat betekent dat grazers het gebied openhouden, en dat de mens waar nodig ingrijpt. Daarnaast willen we twee open gebieden aaneensluiten, door ecoducten over de provinciale weg en de snelweg te leggen."

Om de specifieke soorten als hazelworm, allerlei soorten libelles, vlinders en loopkevers van het ene naar het andere gebied te kunnen laten migreren, is er volgens hem een open verbindingszone nodig. Het bos werkt op dit moment als een kurk, de schaduwrijke percelen vormen een onneembare hindernis. "Zo'n verbinding moet een bepaalde robuustheid hebben, anders werkt dit proces niet."

Natuurlijke kringloop
Van der Lans heeft vijftien jaar geleden in Oss al de eerste hectares bos omgezet in open natuur, nauwelijks merkbaar voor bezoekers, maar het tempo van die jaarlijkse ingrepen is te traag. Daarom hebben ze dit jaar flink doorgepakt, in afwachting van de ecoducten die worden aangelegd. De huidige operatie doet wat extreem aan, erkent Van der Lans, maar is nodig om snel tot een verbetering van de kwaliteit te komen.

"Deze schade had ook door een echte storm aangericht kunnen worden, en dan hadden we allemaal staan juichen. De bedoeling is om de natuurlijke kringloop in dit gebied terug te krijgen. Het dode hout biedt plaats aan schimmels en paddestoelen, en trekt insecten en daarmee vogels aan. Ik heb het dode hout met opzet in rillen bijeengebracht. Samen vormen die stammen en takken de biomassa van een woudreus van duizend jaar.

De bomen in een zandafgraving zijn volgens Van der Lans op vijf meter hoogte, vanuit het dal, met een arm machinaal afgebroken. Zo konden de zware machines op afstand blijven en is de vegetatie op de heuveltjes gespaard gebleven. "Bijkomend voordeel is dat de top van de afgebroken boom als nestplaats kan dienen. Het ziet er nu nog vreemd uit, maar elk bos dat door een storm wordt getroffen, heeft zulke afgeknapte bomen."

Wandelen door een storm

Wie wil wandelen door 'de gestuurde storm' kan deze weken bij Oss zelf de rode-paaltjes-route in de Maashorst volgen. Route: Op de A59 komende uit richting Den Bosch afslag 53 (Oss OostI Uden) nemen (= 2e afslag Oss). Op de rotonde tweede afslag (bijna driekwart rond). Bij de stoplichten rijdt u rechtdoor richting Grave. Op deze weg 1ste afslag rechtsaf, net na het viaduct. Deze weg gaat met een scherpe bocht terug. Meteen eerste weg links en bij het infobord parkeren.

Op de A50 komende uit richting Nijmegen afslag 53 (Oss OostI Uden) nemen. Onder aan de afslag bij verkeerslichten linksaf. Onder het viaduct door en bij de volgende verkeerslichten weer linksaf richting Grave. Op deze weg 1ste afslag rechtsaf, dan als hierboven.

Burgers komen in opstand tegen proces-natuur

Ze noemen zich 'De Bomenridders', actiegroep 'Red Ons Bos', of stichting 'De Woudreus'. En strijden voor het behoud van bos en lommerrijke lanen en juist tegen de 'herinrichting' van het landschap. Het motto is: 'kappen met kappen'. Of, zoals Mieke Vodegel-Versteeg van De Woudreus het uitdrukt: "Blijf met je fikken van ons bos af".

Steeds meer mensen ageren tegen de 'afbraak' van de natuur, en verenigen zich om publicitair een vuist de maken of om een gang naar de rechter te financieren. De komende jaren zal het alleen maar drukker worden in het door hen bejubelde bos. De Ecologische Hoofdstructuur (EHS) die de natuurgebieden in Nederland onderling moet verbinden, wordt afgemaakt en ingericht. Daarnaast gaan Staatsbosbeheer en Natuurmonumenten meer productiehout oogsten, om de gaten in de begroting te dichten. Verder proeven de actievoerders bij ecologen en plannenmakers een voorkeur voor 'open natuur', omdat deze meer biodiversiteit oplevert. Al die ontwikkelingen bij elkaar opgeteld, bedreigen het bos, stellen de actiegroepen, terwijl zij juist van deze 'traditionele natuur' houden.

Dat de grote beheerorganisaties 'nieuwe natuur' aanleggen op aangekochte landbouwgrond, daar kunnen ze zich nog wel in vinden. Maar herinrichting van bestaande natuur, daar gruwen ze van. "Het is eenvoudigweg niet uit te leggen", zegt Vodegel-Versteeg. "Ecologen willen terug naar vroeger. Dat betekent in hun ogen dat bossen moeten wijken voor zoveel mogelijk zandverstuivingen. Maar waarom wordt 1850 als uitgangspunt genomen? We kunnen ook terug naar de tijd van het Trechterbekervolk en zijn hunebedden. Of naar de IJstijd. Het tijdstip waarnaar het landschap omgevormd dient te worden is volstrekt arbitrair."

Ook protesteren de burgergroepen tegen het onderscheid dat ecologen aanbrengen tussen inheemse bomen en uitheemse, die hier niet zouden thuishoren. De Romeinen brachten 2000 jaar geleden de kastanje naar Nederland, maar deze geldt nog steeds als uitheems. Prachtige Amerikaanse eiken: weg ermee. Lariksen komen uit Japan. Maar het krentenboompje wordt als inheems gekoesterd, terwijl dit oorspronkelijk uit Noord-Amerika komt, aldus De Woudreus.

Er is gewoonweg geen oog voor bestaande natuur, zegt Vodegel-Versteeg. En ze weet ook waarom: "Bestaande natuur vergt minder onderhoud. In gecreëerde natuur moet geïnvesteerd worden. En zo scheppen ecologen en natuurorganisaties hun eigen werk."

• 
  © Koen Verheijden