Ooit zaten de zuidelijke zeeën vol horsmakreel. Nu niet meer. De hoeveelheid horsmakreel is in 20 jaar met 90 procent teruggelopen. 's Werelds grootste visserijschepen proberen de laatste restjes binnen te halen. Nederland doet mee.

Visser Eric Pineda kijkt in Talcohuano, een oud havenstadje ten zuiden van Santiago (Chili), in het ruim van zijn boot Achernar naar de schamele partij horsmakreel die hij in vier dagen heeft opgevist. Niet meer dan 10.000 kilo. Er was een tijd dat hij zo'n vangst kon binnenhalen in een paar uur.

Pineda groeide op met de bronzen vis die in grote scholen zwemt in het tropisch water van de Grote en Atlantische Oceaan. "Het gaat hard", zegt hij, "we moeten opschieten met vissen, straks is alles weg." Als je Pineda vraagt wat hij zijn zoon hoopt na te laten, trekt hij zijn schouders op. "Die zal toch iets anders moeten zien te vinden."

Manna voor een hongerige planeet
Horsmakreel is als manna voor een hongerige planeet. De vis behoort tot het hoofdvoedsel in Afrika. Ook elders op de wereld wordt deze baarsachtige op grote schaal geconsumeerd, maar vaak zonder dat we het weten: veel horsmakreel wordt vermalen tot voedsel voor kweekzalm en varkens. Er zijn kilo's makreel nodig om één kilo zalm te kweken.

De 'voorraad' horsmakreel in de internationale wateren van de zuidelijke Stille Oceaan is in krap 20 jaar gedaald van een geschatte 30 miljoen kubieke meter tot minder dan 3 miljoen kuub. De grootste vistrawlers van de wereld die de oceaan hebben uitgeput, koersen naar de randen van Antarctica om binnen te halen wat er nog over is.

ICIJ, een internationaal consortium van onderzoeksjournalisten, deed in samenwerking met Trouw onderzoek in acht landen naar de visserij op horsmakreel in de zuid-Pacific. Het verdwijnen van de horsmakreel in dit enorme zeegebied is illustratief voor de voortgaande aantasting van visvoorraden in alle oceanen. Het lot van horsmakreel is het gevolg van tientallen jaren van ongecontroleerde visvangst, gevoed door geografische rivaliteit, hebzucht, corruptie, fout management en onverschilligheid over de gevolgen.

Alarmerend
Daniel Pauly, oceanografisch onderzoeker aan de Universiteit van Brits Columbia noemt de teloorgang van de makreel in de zuid-Pacific alarmerend. "Als deze vis verdwijnt, dan zal er meer verdwijnen." Afgevaardigden uit twintig landen komen volgende week in de Chileense hoofdstad Santiago bijeen om de neerwaartse spiraal van plundering van de zee om te buigen.

In 2006 is op initiatief van Australië en Nieuw-Zeeland de South Pacific Regional Fisheries Management Organization (SPRFMO) opgericht. Ook Chili, traditioneel allergisch voor internationale organisaties, was bij de oprichting betrokken. Het doel was bescherming van de visstand, vooral die van de horsmakreel. Maar het kostte veertien landen bijna vier jaar voordat ze 45 bepalingen hadden opgesteld om overbevissing tegen te gaan. Tot dusver hebben zes landen de overeenkomst ondertekend.

In de tussentijd beconcurreren varende visfabrieken elkaar, slechts gebonden door vrijwillige beperkingen, tot een wedloop in dit visgebied aan de onderkant van de planeet. Tussen 2006 en 2011 is de makreelstand met 63 procent teruggelopen, schatten wetenschappers. Het SPRFMO-verdrag heeft acht handtekeningen nodig om bindend te zijn, waaronder één van een Zuid-Amerikaans land. Maar Chili, prominent oprichter van de verdragsorganisatie, heeft nog altijd niet geratificeerd.

Toen het SPRFMO werd opgezet is bepaald dat er quota zouden worden verleend aan staten die het verdrag ondertekenden. Die quota zouden worden gebaseerd op het totale jaarlijkse tonnage van vaartuigen die tussen 2007 en 2009 in het gebied aanwezig waren. De aankondiging was het sein voor vissersvloten om zo snel mogelijk zuidwaarts te koersen. Trawlers uit China, Azië, Europa en Latijns-Amerika haastten zich naar het visgebied.

Buiten het territorium
Eén van de nieuwkomers destijds was de enorme, 14.000 ton metende diepvrieshektrawler Annelies Ilena van rederij Parlevliet & Van der Plas in Rijswijk. De reder had dit schip, één van de grootste vissersschepen ooit gebouwd, kort tevoren gekocht van een Ierse eigenaar. De trawler is 114 meter lang, 24 meter breed en kan 6 tot 7 miljoen kilo vis invriezen en bergen in de ruimen.

De Nederlander Gerard van Balsfoort, voorzitter van de Pelagic Freezer-trawler Association, PFA, een samenwerkingsverband van negen Europese bedrijven met 25 vriestrawlers, bevestigt het: net als alle anderen voeren de Nederlanders uit om hun territorium veilig te stellen. "Het was één van de weinige gebieden waar we nog vrije toegang konden krijgen. We hadden geen keuze. Als je te laat was, kon de deur dicht zijn."

In 2010 telde SPFRMO 75 vissersschepen in de regio. Daarbij zaten veel schepen van de belangrijkste commerciële speler in het gebied, PacAndes uit Hong Kong. De firma investeerde in 2008 100 miljoen dollar in de ombouw van een 50.000 ton metende olietanker in een varende visfabriek, de Lafayette. Dit schip, dat onder Russische vlag vaart, zuigt de horsmakreel uit de ruimen van trawlers in het gebied en bevriest de vis in blokken.

Alleen een visverbod kan de visstand nog redden
Diepvriesschepen brengen de vis naar havens, niet zelden op grote afstand van het vangstgebied, de Chilenen en Peruanen verbieden aanlanding op hun grondgebied. De Lafayette is in staat 547.000 kubieke meter vis per jaar te verwerken. In september vorig jaar stelden wetenschappers van SPRFMO dat een jaarlijkse vangst in het gebied, groter dan 520.000 kuub, de stand van de makreel verder zou decimeren. Het is minder dan de verwerkingscapaciteit van de Lafeyette. Enkele wetenschappers zeggen dat de visstand alleen kan herstellen door een visverbod van vijf jaar.

Morgen: De rol van Nederlandse reders

Het Internationaal consortium van onderzoekjournalisten (ICIJ) is een onafhankelijk netwerk van journalisten die samenwerken in grensoverschrijdende projecten. ICIJ is onderdeel van het Center for Public Integrity in Washington. Aan dit onderzoek is meegewerkt door Milgros Salazar (Peru), Juan Pablo Figueroa Lasch (Chili), Irene Jay Liu (Hong Kong) en Joop Bouma (Amsterdam).