De groenste luchthaven van Europa, voor minder gaat Overijssel niet. Al in 2014 moet de wegbezuinigde straaljagerbasis Twenthe bij Enschede (deels) daarin zijn veranderd. Deze duurzame Luchthaven Twente moet bovendien banen creëren voor Enschede, waar 14 procent van de beroepsbevolking werkloos is.

Komende zomer kiezen Enschede en Overijssel - samen eigenaar van de basis - een luchthavenexploitant die beide wensen verenigt. Die krijgt een concessie van 49 jaar. Area Development Twente (ADT), het ontwikkelingsbedrijf van Overijssel en Enschede, spreekt drie serieuze kandidaten. Duurzaamheid en arbeidsplaatsen wegen even zwaar (beide 40 procent) in de gunningsprocedure.

Initiatiefnemer van de innovatieve, duurzame luchthaven is het CDA Overijssel, via een breed omarmde motie in het Overijsselse 'parlement'. Hoogleraar Michael Braungart werd er bijgehaald, de bedenker van het recycleprincipe 'cradle to cradle'. Luchtvaartcritici kregen zo een politieke handreiking. Maar om die 'groenste luchthaven' vervolgens te moeten aanbestenden is geen eenvoudige klus, zeggen ze bij gebiedsontwikkelaar ADT.

ADT werkt achter de schermen aan herbestemmingen van de enorme basis met haar oppervlakte van 487 hectare. In het noorden is bij de start- en landingsbaan een duurzaam luchthavencomplex voorzien ter grootte van 200 hectare. De talrijke zuidelijke taxibanen veranderen in een ecologische natuurverbinding (148 hectare). Overige verspreid gelegen ex-defensieterreinen worden woon- en werkwijken.

De politieke reuring die de Twentse vliegbasis omgeeft sinds het Rijk de sluiting ervan in 2003 aankondigde, richt zich nu op de financiën. Het luchthavenplan en de natuurzone maken het goed, verzekert ADT-directeur Leo van der Ree. "In 2013 gaat we ze aanleggen." De pijn zit elders: in de geplande woon- en werkwijken. De grondexploitatie daarvan moet vanweg de recessie aangepast, zo kreeg ADT te horen.

Intussen is er volop reuring op de vliegbasis, alleen zonder regulier vliegverkeer. Het wemelt van de tijdelijke gebruikers. "Alles is verhuurd", zegt beheerder Elly Stoelinga tijdens een rondrit. Overal staan langs taxibanen wegwijzertjes met bedrijfsnamen, zoals die van een regionaal brandweertrainingscentrum en van een bouwconcern met een testlocatie. In de verte, op een secundaire landingsbaan, racet een auto met ballastwagen erachter. Een test.

Stoelinga werkte jarenlang voor Enschede Airport Twente, het burgervliegveld dat eind 2007 tegelijk met de militaire basis moest sluiten. Helemaal gesloten is die niet voor vliegverkeer, vertelt ze. De oude gebruikers, waaronder Twentse vliegclubs, mogen blijven vliegen. Vorige maand werd in het clubgebouw van de zweefvliegers nog de tachtigste verjaardag van het vliegveld gevierd.

Hoe het met de groene plannen gaat? 'De groenste luchthaven', stelt Hans Mohrmann die namens ADT de aanbesteding begeleidt, is een wel erg abstract begrip. Wat zijn daarvoor de criteria? Waar andere regiovliegvelden práten over groene luchtvaart, wenst hij concrete maatregelen. Niet praten, maar doen. Dat is Twents, vindt hij.

Verwacht een regiovliegveld dat na tien jaar 100 procent zijn eigen energie opwekt en waarin oude panden en materialen zijn hergebruikt. Maar een volledig gesloten recyclingkringloop lukt zelfs Braungart hier niet, zegt Van der Ree: "Het is een hele zoektocht om zijn principes vorm te geven." Hij vindt dat Braungarts ideeën belangrijk blijven en ook dat kandidaat-exploitanten vooral zelf hun groene stempel op Twente moeten willen zetten.

Een van de basisideeën, hergebruik, blijkt al dagelijkse praktijk op de vliegbasis. In een oude F16-hangar bootst de brandweer een tunnelbrand na. Het Solar-team van Universiteit Twente testte op een taxibaan zijn zonnewagen, vertelt Stoelinga terwijl zijn auto de oude munitiestraat inrijdt. Daar zetten mannen in witte pakken net een trolley vol gele schijven buiten. De bunkers zijn nog steeds verboden terrein: nu vanwege hygiëneregels. Er rijpen Twentse kazen.

Een ring van regiovliegvelden moet ondernemers en toeristen trekken

Rond de Randstad ontstaat een ring van groeiende regiovliegvelden: in Flevoland, Drenthe, Overijssel en Noord-Brabant. Veel provincie- en gemeentebesturen claimen dat de regionale luchthavens voor extra banen zorgen en dat die hun streek in Europa aantrekkelijker maken voor ondernemers, toeristen en eigen vakantiegangers.

Eindhoven Airport presenteerde vorige week al groeicijfers. Het vliegveld verwerkt in 2011 2,65 miljoen passagiers, 23 procent meer dan in 2010. Vooral lijnvluchten werden vaker gebruikt. Dit vliegveld, medegebruiker van een militaire vliegbasis, mag van het Rijk groeien als overloop van Schiphol. In 2012 worden 3 miljoen passagiers verwacht.

Het groeiproject van Lelystad Airport verloopt stroever. Schiphol bezit Lelystad Airport en wil er boventallige vluchten kwijt. Maar de geplande baanverlenging voor grotere vliegtuigen is recent - opnieuw - bij de Raad van State (RvS) gestrand. Groningen Airport Eelde (Drenthe) wacht nog in spanning op een RvS-uitspraak over baanverlenging.

Enschede kent die zorg niet: de 3000 meter lange baan, in 2001 vernieuwd, kan al jumbojets aan. Daarin schuilt commerciële aantrekkingskracht. Luchthaven Twente mikt op 1,2 miljoen passagiers in 2030. Voor reguliere luchtvaart is Enschede nu gesloten.

Voordat in 2014 weer gevlogen kan worden, is nieuwbouw en een luchthavenbesluit van het Rijk nodig.