Wetenschapper Anabela Carvalho onderzoekt de rol van de media in het debat over klimaatverandering. 'Soms laten journalisten zich te veel meeslepen door een kant te kiezen.'

Eén artikel over klimaatverandering genereert honderden reacties. Daar kan een journalist vergif op innemen. Het maakt weinig uit of het gaat over smeltende gletsjers bij Groenland of dat het de mening weergeeft van een oud-directeur van het KNMI over de klimaattop in Cancún. De reacties, voornamelijk gepubliceerd op websites, verschillen niet zo gek veel van elkaar. De toon is duidelijk: 'dat de aarde opwarmt is niet bewezen. Waarom hebben we anders koude winters?' Jounalisten zouden meegaan in een lobby van milieuactivisten. En zich laten gebruiken.

Het klimaatdebat is fel en oneindig. Zelfs wetenschappers verschillen met elkaar van mening over de mate waarin de aarde opwarmt en of dat daadwerkelijk toe te schrijven is aan de mens. Politici hebben geen eenduidig antwoord en journalisten worden heen en weer geslingerd tussen verschillende meningen. "Soms laten ze zich te veel meeslepen door bewust een bepaalde kant kant te kiezen", zegt de Portugese Anabela Carvalho, verbonden aan de universiteit van Minho. De communicatiewetenschapster onderzoekt hoe de berichtgeving in de media over klimaatverandering de afgelopen jaren is veranderd. En welke rol politici, lobbyisten en wetenschappers daarin spelen. Vorige week was Carvalho in Antwerpen voor een lezing over dit onderwerp.

Ziet u een patroon?
"Eind jaren tachtig kwam voorzichtig de eerste berichtgeving over dit onderwerp op gang. Dan heb ik het dus over de opwarming van de aarde. Het schrijven over milieuvraagstukken gebeurt al veel langer. Wetenschapper en journalist Robbert Henson was de eerste die het gevaar van te veel broeikasgassen in de atmosfeer geregeld beschreef in de Amerikaanse kranten. Toen Margaret Thatcher eind jaren tachtig als Brits premier klimaatverandering ter sprake bracht, begonnen ook de Engelse media het onderwerp op te pakken.

Thatcher begon overigens vooral over klimaatverandering om haar eigen hobby, nucleaire energie, te financieren. Kerncentrales zouden immers minder CO2 uitstoten dan centrales die werken op kolen, was het argument. Dit was de eerste keer dat een politicus klimaatverandering gebruikte voor haar eigen politieke agenda. Die nieuwe nucleaire ambitie van de Britse premier was destijds voer voor journalisten. In 2006 en 2007 kwam er opnieuw een stroom aan publiciteit op gang. Toen verscheen het rapport van het internationale klimaatpanel IPCC, waarin duidelijk werd dat de mens verantwoordelijk is voor de opwarming van de aarde."

Is de berichtgeving in de loop der jaren veranderd?
"Ja, zeker in Engelse en Amerikaanse kranten. Eind jaren tachtig berichtten de Engelse kranten Guardian - in Groot-Brittannië bestempeld als socialistisch - en de liberaal-conservatieve TheTimes zo'n beetje op dezelfde manier over broeikasgassen. Zoiets van: 'De aarde warmt op, maar we weten niet hoe erg dat is.' Begin deze eeuw veranderde dat. De Guardian begon meer te dramatiseren, met zinnen als: 'De opwarming van de aarde is een belangrijk onderwerp. We moeten nu actie ondernemen door onze levensstijl drastisch te wijzigen.' The Times daarentegen ging pragmatischer te werk: 'Laten we objectief zijn en niet direct alarm slaan.' Dat patroon zie je ook in Amerikaanse kranten. Hoewel er weinig onderzoek is gedaan naar de Nederlandse berichtgeving over dit onderwerp, lijken de verschillen tussen kwaliteitskranten hier minder groot dan in de VS en Groot-Brittannië."

U signaleert een duidelijk verschil tussen de meer linkse media die alarmistischer zijn dan de conservatieve, rechtse kranten. Waarom bestaat er zoveel controverse over het onderwerp? Dat terwijl de opwarming van de aarde voor zowel sceptici als mainstream wetenschappers een feit is. Ze verschillen vooral van mening over de mate waarin de mens verantwoordelijk is.
"Dat is direct het probleem. Want áls de mens verantwoordelijk is en áls klimaatverandering niet als natuurlijk verschijnsel wordt getypeerd, dan kan er iets aan gedaan worden. De keuze is dan of de overheid moet ingrijpen. Moet zij gaan bepalen of de CO2-uitstoot gereduceerd moet worden, of we massaal over moeten stappen op duurzame vormen van energie, of we minder vlees moeten eten? Kortom: klimaatverandering wordt gekaapt door groepen die verschillende ideologieën aanhangen. Het is een keuze tussen het ingrijpen van de staat in de persoonlijke levenssfeer van mensen of een vrije markt waarin de overheid zich nergens mee bemoeit. Mensen willen verworven vrijheden niet verliezen. Dat zie je vooral in de VS. Daar worden veel boeken gepubliceerd waarin klimaatverandering wordt afgedaan als een fabel. Overigens worden de meeste van die boeken gefinancierd door conservatieve denktanks. Het is dan ook niet verwonderlijk dat meer dan de helft van de mensen die stemmen op de Republikeinen klimaatverandering in twijfel trekken, tegen zo'n 15 procent van de achterban van de Democraten."

En hoe gaan de media daarmee om?
"Dat de aarde opwarmt erkennen bijna alle kwaliteitskranten. Alleen de mate waarin de samenleving en de politiek daarvoor moeten opdraaien verschilt. Niet iedere krant is ervan overtuigd dat de overheid bedrijven bepaalde vrijheden moet ontnemen door bijvoorbeeld CO2-plafonds op te leggen. Vanuit dat perspectief moet je ook de reacties op internet duiden. Sommige mensen hebben het gevoel dat er een nieuwe vorm van communisme aan het ontstaan is, namelijk die van groene doemdenkers."