Sinds de staatsgreep is er nog minder zicht op illegale bomenkap in de unieke natuurreservaten van Madagaskar. Niet alleen de president, ook kleine boeren en werklozen profiteren van de handel in rozenhout.

Als je aan de rand van het Masoala-schiereiland staat en over de heuvels kijkt, is het bijna niet voorstelbaar dat er veel hout wordt gekapt in Madagaskar. Een eindeloos tropisch regenwoud strekt zich uit. Volgens Global Witness en de Environmental Investigation Agency, internationale organisaties die strijden tegen milieucriminaliteit, profiteert de president van Madagascar direct van de illegale handel in rozenhout

Een bezoek aan Masoala, het grootste regenwoud van het eiland, leert echter dat niet alleen de autoriteiten baat hebben bij de houtkap. Andry Rajoelina werd twee jaar geleden president na een staatsgreep. Houthandelaren maakten gebruik van de onzekere situatie en trokken massaal de bossen in. Omdat toeristen wegbleven, werden de handelaren al snel gevolgd door werkloze gidsen en medewerkers van hotels. Ook andere inwoners verdienen bij door illegaal hout te kappen.

Jean, bewoner van een van de kustdorpjes, zegt dat er een plaatselijke maffia is die de houthandel runt. Hij wil zijn echte naam, laat staan zijn achternaam, niet in de krant, omdat dat hem in gevaar kan brengen. "De mannen die het kapwerk doen en de mensen die praten met buitenlanders, belanden in de gevangenis. Degenen die het geld verdienen, worden niet aangepakt." Jean vertelt dat de handelaren op dit moment uit zijn op rozenhout, maar daarmee sneuvelen nog veel meer boomsoorten. "Rozenhout groeit verspreid door het bos. We lopen dagenlang om het juiste hout te vinden", zegt hij. "Om een boom te kappen, moet je de tien die er omheen staan ook weghalen." Tijdens het werk kamperen ze provisorisch in het woud, en eten ze lemuren (halfapen) "En dat allemaal voor 10.000 ariary (5 euro) per meter hout."

Het Masoala-regenwoud is niet een gewoon stukje bos. Het grootste Nationaal Park van Madagaskar ligt rond de baai van Antongil. Naast de bossen zijn er ook drie mariene parken. "Masoala is het enige gebied in Madagaskar waar het orginele bos helemaal tot aan zee doorgroeit", zegt Christopher Holmes, landsvertegenwoordiger van de Conservation Wildlife Society, een niet-gouvernementele organisatie die al 20 jaar actief is in het regenwoud. De natuurliefhebber vindt hier een groot aantal planten en dieren die nergens anders ter wereld voorkomen. Binnen een half uur sta je oog in oog met de rode Maki, een aapachtige primaat. Nosy Mangabe, een piepklein eilandje in het midden van de baai, is een van de beste plaatsen om het zwarte vingerdier Aye-Aye, te zien, ook een halfaapje. De baai zelf is een woongebied voor walvissen, dolfijnen en de zeldzame indische zeekoe, ofwel doejong. Op het land zijn er gekko's, kameleons, vleermuizen en vogels in alle soorten en maten.

Het unieke natuurgebied is ook een trekpleister voor handelaren. Vlak naast de dorpen zijn de rozenhouten bomen al weggehaald. Jean toont, behalve lemuren, ook terloops de boomstronken. "Handelaren hebben nooit genoeg", zegt hij. "Op dit moment zoeken ze rozenhout. Als dat straks op is, willen ze weer iets anders, zo gaat dat ook met de zeedieren. Eerst kwam iedereen haaien vangen. Nu die er bijna niet meer zijn, willen ze zeekomkommers en krabben."

De schaal waarop illegale houthandel plaatsvindt, werd pas goed duidelijk na een onderzoek van de Environmental Investigation Agency (EIA) en Global Witness (GW). Zij ontdekten dat vlak na de politieke machtsovername ongeveer 200 bomen per dag verdwenen. Ze toonden ook aan hoe makkelijk het is voor houthandelaren om autoriteiten om te kopen. Na veel internationale kritiek, verbood de Malagassische regering vorig jaar alle houtexport. Andrea Johnson van de EIA zegt dat er zelfs een paar voorbeelden zijn van vrachten die werden teruggeroepen. "Aan de andere kant, weten we ook dat er nog steeds hout wordt uitgevoerd", verklaart ze. GW en EIA hebben ook films waarop houthandelaren in China worden geïnterviewd. Een van hen vertelt hoe hij meer dan 1000 containers rozenhout importeerde. "De Malagassische regering heeft vaak geen geld, en dan verkoopt ze hout", verklaart de man. "De autoriteiten vragen 45.000 dollar per container, en daarnaast heffen ze belasting." President Rajoelina ontkent iets van de houthandel te weten. Na publicatie van de interviews, beschuldigde hij de twee ngo's van een politieke lastercampagne.

Global Witness beschreef ook de betrokkenheid van westerse bedrijven en banken. Zo verscheepte het Franse transportbedrijf Delmas 200 containers hout ter waarde van 40 miljoen dollar. De zakenlieden aan de kust financieren hun handel via leningen van internationale banken, zoals de Bank of Africa. Deze instelling wordt weer gesteund door Europese organisaties, waaronder de Nederlandse Financierings-Maatschappij voor Ontwikkelingslanden, FMO. Het gros van het gekapte hout gaat naar China, waar nieuwe rijken veel geld betalen voor rozenhouten meubels. Als tafels en kasten wordt het hout vervolgens ook geëxporteerd naar Europa. En tegen de tijd dat die meubels aankomen, is de herkomst bijna niet meer te achterhalen. "Er zitten te veel gaten in het systeem", zegt Christopher Holmes. "Zo was het tot voor kort legaal om hout te kappen in concessies. Het is makkelijk om een bewijs hiervan te vervalsen, en waarom zouden westerse handelaren aan zo'n vergunning twijfelen?"

Malagassisch rozenhout en ebbenhout wordt ook gebruikt voor het vervaardigen van muziekinstrumenten. Tegen de Amerikaanse gitaarmaker Gibson loopt op het moment een onderzoek. Het bedrijf zou illegaal hout uit Madagascar hebben gebruikt. Andrea Johnson van EIA: "De feiten zullen bewijzen dat Gibson afwist van de illegale herkomst van het hout dat ze opkochten."

Natuurbeschermers willen graag dat het rozenhout op de verboden lijst komt van CITES, het VN-verband dat de internationale handel in beschermde planten en dieren aan banden probeert te leggen. "Als dat gebeurt, zijn er geen gaten meer. Dan kan er niet meer gekapt of geëxporteerd worden," zegt Holmes. Maar, alhoewel de Malagassische autoriteiten al maanden bezig zijn met de procedure, is er tot nu toe nog steeds geen resultaat.

Holmes ziet de oplossing van het probleem in de ontwikkeling van de lokale bevolking. "Zo lang mensen geld kunnen verdienen met houthandel, zullen ze bomen kappen. De bewoners van Masoala moeten inzien dat dit bos veel meer waard is dan alleen zijn hout. Het regenwoud trekt toeristen, maar biedt ook bescherming tegen erosie en zorgt voor schoon drinkwater. Je kunt de natuur niet beschermen door er een hek omheen te zetten en iedereen buiten te sluiten. Je moet kijken wat de mensen nodig hebben."