De milieulobby roept om een strenger mestbeleid, de provincie Limburg wil dat Europa soepeler wordt. Hoe dan ook: Zuid-Limburg kan in 2027 niet voldoen aan de regels voor schoon grondwater, is nu uitgerekend.

Het grondwater in Zuid-Limburg gedraagt zich anders dan in de rest van Nederland. Door poreuze klei- en zandgronden sijpelt water gelijkmatig naar beneden, maar de kalksteen in Zuid-Limburg zorgt voor minder duidelijke stromen. Het water gaat soms langzaam, soms - in breuken in de steenlagen - snel.

Het Heuvelland was op landelijke kaarten van het grondwater een witte vlek. Sinds deze maand is er een model dat de gang van het water voorspelt. De uitkomst: het gebied zit nog tientallen jaren opgescheept met de doorsijpelende gevolgen van de overbemesting in de jaren tachtig en negentig. Door de mest zit te veel nitraat in de bodem.

"We wisten dat er veel nitraat onderweg was, maar niet precies hoeveel", zegt voorzitter Hans Heijnen van Milieufederatie Limburg. Nu weet Heijnen: de regio kan 'op de kop gaan staan', maar zal in 2027 nooit kunnen voldoen aan de Europese eisen voor grondwater. En dan krijgt Limburg al uitstel, want eigenlijk gelden deze regels al in 2015. Iedere liter grondwater mag straks maar 50 milligram nitraat bevatten.

Via het nieuwe 'integraal water- en nitraatmodel Heuvelland' hebben de provincie, het waterschap Roer en Overmaas en Waterleiding Maatschappij Limburg (WML) een aantal scenario's doorgerekend. Als er vanaf nu geen druppel nitraat bijkomt, zijn er over een eeuw nog steeds plekken met een te hoog nitraatgehalte.

Als het huidige mestbeleid - enigszins aangescherpt - wordt voortgezet, voldoet het bovenste grondwater in driekwart van Zuid-Limburg over vijftien jaar niet aan de eisen. Sommige plaatsen zitten zelfs boven de 100 milligram, meer dan twee keer het toegestane maximum.

Het mestprobleem moet worden bestreden, vindt de milieufederatie. "Op basis van vrijwilligheid redden we het niet", zegt Heijnen. "Je moet een stok achter de deur hebben: strengere mestregels. Nu zijn er incidentele projecten met gerichte bemesting, maar daarna vervallen boeren weer in hun oude patroon."

Grondwater komt via bronnen en beekjes weer aan de oppervlakte. Volgens Heijnen is zelfs 50 milligram te veel voor de kwetsbare flora en fauna in het Heuvelland. De 'ecologische norm' ligt op 15 milligram, of lager. "Bronnetjes waar normaal het zeldzame goudveil voorkomt, worden nu overwoekerd door soorten als brandnetel."

Eric Castenmiller, die de ontwikkeling van het model leidde bij de provincie, noemt de resultaten 'zorgelijk, maar in de lijn der verwachting'. Hij is geen voorstander van te strenge eisen. "Boeren doen al veel. We zouden moeten praten over een minder strenge norm." Castenmiller wil daarover met de Europese Commissie in overleg. "We moeten het bijltje er niet bij neergooien. Europa zal het onacceptabel vinden als de situatie verslechtert."

Volgens Herman Mertens, woordvoerder van de Limburgse Land- en Tuinbouwbond, is er geen probleem. "Er zijn technieken waarbij mest op plantniveau kan worden toegediend. Ik denk dat binnen nu en vier jaar de meeste bedrijven dat doen. Dan is de hoeveelheid nitraat die nog vrijkomt verwaarloosbaar."

Mertens heeft 'grote bedenkingen' bij het model. "Bij controle bleek op vijf punten de voorspelling drie keer hoger dan de werkelijke waarde. Het rammelt aan alle kanten." Volgens Castenmiller is inderdaad gebleken dat er soms flinke verschillen zijn tussen de voorspelling en de werkelijke hoeveelheid nitraat. Maar bij veel metingen bleek het model een goede voorspeller. "Er is ruimte voor verbetering. Maar dit model is het beste dat we nu hebben."

Drinkwaterbedrijf WML hoopt op die verbetering om de situatie in de drinkwaterputten nauwkeurig te voorspellen. Volgens het Planbureau voor de Leefomgeving brengt te veel nitraat in het drinkwater mogelijk gezondheidsrisico's met zich mee - de stof wordt in verband gebracht met kanker.

Voorlopig mengt het vervuilde water zich in de putten met voldoende schoon water uit oudere lagen. Maar in de toekomst wordt de limiet van 50 milligram dus mogelijk overschreden. Als dat gebeurt, moet WML een installatie bouwen om het water te zuiveren, waardoor het water duurder wordt. Wanneer dat punt bereikt is, kan het model nu nog niet berekenen.

WML wil voorkomen dat het zover komt, door te zorgen dat het grondwater al schoon genoeg is. Zo ziet Europa het ook graag. Extra zuiveren is daarom straks verboden.