De bewoners van het grootste Duitse Waddeneiland Borkum voeren al sinds 2007 actie tegen de uitbreiding van de Nederlandse Eemshaven. "Greenpeace Nederland is wel erg laat wakker geworden."

Vanuit de mist doemt op het  brede strand een groepje  mensen op. Ze hebben sportkleding aan en gooien ballen naar elkaar. Na een kwartier loopt het  groepje kuchend richting boulevard  onder begeleiding van een sportleraar. Terug naar het kuuroord met  uitzicht over de Waddenzee.

Dit is Borkum. Eén van de grootste  Duitse Waddeneilanden met 5000  inwoners. Gelegen naast het Nederlandse Rottumerplaat en slechts 15  kilometer verwijderd van de Nederlandse Eemshaven. Het is laagseizoen. Het kleine en enige stadje op  het eiland ligt er wat troosteloos bij.  Restaurants zijn gesloten, in de paar  kledingwinkels is geen bezoeker te  bekennen en op het centrale plein  waarop een vuurtoren uit 1800  prijkt, waait een gure wind. Inwoners en bezoekers blijven liever binnen. In deze tijd van het jaar vertrekt  de laatste boot richting het vaste  land al om half twee 's middags.
De Borkumse economie moet het  in deze tijd niet hebben van de toeristen, in tegenstelling tot de zomer.  Dan puilen de terrassen langs de  boulevard uit. In de wintermaanden  profiteert het Waddeneiland van de  Duitsers die uit het industriële Ruhrgebied overkomen om een paar weken te kuren. Het eiland telt twee  grote kuuroorden en een paar kleinere spa's. Die zijn voorzien van  zwembad, sportruimte en restaurant; allemaal met uitzicht op de  Waddenzee waar je, als je geluk  hebt, de zeehonden ziet langszwemmen.

 Bij de behandeling zijn gesprekken met een psycholoog inbegrepen,  net als fysiotherapie. Kuren is een typisch Duitse traditie. Vooral Borkum  is daar volgens de Duitsers uitermate  geschikt voor. Het heeft een zogenoemd openzeeklimaat. Wind, zon,  zeewater en jodium dat zich in de  lucht bevindt, zijn de kernwoorden  voor een snel herstel voor mensen  met astma, hart- en vaatziektes, of  een burn-out. Massaal trekken mensen met dit soort klachten vanuit het  Ruhrgebied naar  de schone lucht van  Borkum. Bijkomend voordeel is dat  de Duitse verzekering alles vergoedt.  Weliswaar op doktersadvies, maar  die doet over het algemeen niet erg  moeilijk over een verwijzing.

Die kuurtraditie wordt bedreigd.  "Dat komt door die shit vanuit de  Eemshaven", zegt de sportleraar van  het Nordsee kuuroord die het groepje mensen op het strand begeleidt.
De Borkumers zijn boos. Het eiland  wordt van alle kanten ingebouwd en  vervuild. De grootste zorg is de snel  groeiende Eemshaven, waar in hoog  tempo drie nieuwe energiecentrales  verrijzen. Een poeder-kolencentrale  van het Duitse RWE, een multi-fuel  centrale van Nuon en een gasgestookte centrale van Eemsmond  Energie. Het Eemsgebied moet  straks 30 procent van het Nederlandse energieaanbod voor zijn rekening  gaan nemen.
"Als het niet mistig is, kun je de  centrales vanaf hier zien. Wij liggen  op slechts vijftien kilometer van de  Eemshaven", zegt Christian Schäfer  vanaf de boulevard. Hij heeft in 2007  het actiecomité Besorgte Borkumer  Bürger (BBB) opgericht. Het bestaat  uit acht eilandbewoners die de activiteiten in de Eemshaven als grote  bedreiging zien voor het Waddeneiland.

Schäfer somt op: "Als de wind verkeerd staat, blaast hij het fijnstof van  de kolencentrales deze kant op."  Weg schone lucht, weg kuurtraditie.  "En de zeehonden die bij mooi weer  het strand op komen, zullen last krijgen van de enorme kolenschepen  die straks af en aan varen."
Dat is direct de tweede zorg van het  actiecomité. Door het toenemend  aantal schepen dat de Eemshaven  gaat bevoorraden, moet de vaargeul  uitgediept worden. Zonde voor de  visstand, funest voor de schone lucht  en een stremming voor de veerboten  die in de zomer af en aan varen met  de tienduizenden toeristen die Borkum bezoeken. Een belangrijke  bron van inkomsten voor het eiland.
Als sociaal werker ontvluchtte  Schäfer ruim tien jaar geleden het industriële Ruhrgebied. Hij ruilde het  in voor de schone lucht van Borkum.  Hij kwam in dienst van de kerk en  runt in die hoedanigheid een pension waar gezinnen met weinig geld in  de zomer vakantie kunnen vieren.  Een paar jaar geleden deed hij zijn  auto weg, want daar heb je op zo'n eiland volgens hem niets aan. "En nu wordt zelfs Borkum door de industrie bedreigd." Ironisch  genoeg wekt het eiland zelf 25 procent van de energie duurzaam op uit  wind, zon, en biomassa. Daarmee is  Borkum één van de duurzaamste gemeenten van Duitsland. Het eiland  beschikt over vijf windmolens en  7700 zonnepanelen, gebouwd op  een oude vuilnisbelt van drie hectare  groot.

"Terwijl wij zo duurzaam mogelijk  proberen te leven, wordt dat vijftien  kilometer verderop compleet teniet  gedaan", zegt Schäfer. De BBB probeert Borkum te beschermen en eist  compensatie in de vorm van natuur  en geld. Het comité organiseerde al  verschillende acties. Zo schreven alle vijfduizend eilandbewoners een  kaart naar koningin Beatrix met het  verzoek te stoppen met het uitdiepen van de Eems en de bouw van de  kolencentrales. Ze kregen nooit antwoord.
En een aantal leden van het actiecomité ging naar de aandeelhoudersvergadering van RWE om de bezwaren kenbaar te maken. "Ze waren het  deels eens, maar de bouw is niet gestopt", zegt Schäfer.

Het helpt niet dat de Nederlanders  zich de afgelopen drie jaar zo stil  hebben gehouden. "Bij Greenpeace  Nederland kregen we in eerste instantie geen voet tussen de deur",  vertelt Karl-Heinz Richter, één van  de andere leden van het actiecomité  en eigenaar van de plaatselijke  krant. "Alleen de Waddenvereniging  werkte in beginsel met ons samen.  Nu voeren we samen met Greenpeace Nederland actie, maar de milieuorganisatie is wel erg laat wakker geworden. Het kost tijd om een goede  campagne voor te bereiden, is het argument van Greenpeace. Maar ondertussen zijn de vergunningen voor  de bouw van de kolencentrale al verstrekt."
Het is niet verwonderlijk dat de Nederlanders zich zo stilhouden. Richter: "De Eemshaven ligt in een relatief onbewoond gebied van Nederland. In de wijde omtrek staan misschien een paar boerderijen. Bovendien levert het veel werkgelegenheid op."

Dat maakt actievoeren voor de Borkumers lastig, zegt Gregor Ulsamer,  gepensioneerd ingenieur. Hij was  tussen 1961 en 2005 werkzaam op  het vaste land, in de Duitse stad Emden. Hij keerde zes jaar geleden terug naar zijn geboortegrond Borkum. "Wij weten niet zo goed wie we  moeten aanspreken. De Nederlandse regering? Die laat niets van zich  horen. Bovendien vinden ze actievoerende Duitsers niet zo interessant. Zolang de eigen bevolking zich  stilhoudt, valt er electoraal niets te  vrezen. Verzet van een klein Duits eiland zal zo'n vaart niet lopen. Maar  het gaat wel om onze voortuin."

Het deelstaatbestuur van Nedersaksen dan, waar Borkum deel van  uitmaakt? "Hebben we geprobeerd,  maar dat bemoeit zich niet met Nederlandse aangelegenheden. Bovendien kan ook Duitsland geld verdienen aan de Eemshaven. In Emden,  dat grenst aan de rivier de Eems die  Nederland en Duitsland scheidt, zullen vaker mensen overnachten die  de Eemshaven moeten gaan bevoorraden. Voor de Duitse politiek reden  om de kolencentrale te gedogen. Dus  dan houdt het protest wel een beetje  op."

Er zijn nog twee laatste strohalmen voor Schäfer en zijn actievoerders. "Ik verwacht er niet veel van,  maar we gaan een brief schrijven aan  Maxime Verhagen."
Wel biedt perspectief, volgens  Schäfer, dat de advocaat-generaal  van het Europese Hof in Luxemburg  onlangs in een advies concludeerde  dat Nederland nooit een milieuvergunning voor de kolencentrale had  mogen afgeven. "In dat opzicht heeft  Greenpeace Nederland overigens  heel goed werk geleverd. De milieuorganisatie heeft dit aangekaart bij  het Hof."

Volgens de advocaat-generaal overschrijdt Nederland de emissienormen door nieuwe kolencentrales toe  te staan. De Raad van State doet, na advies van het Hof, in de  zomer een definitieve uitspraak over  de milieuvergunningen die afgegeven zijn. Tot die tijd blijven de actievoerders hopen op een schoon Borkum. Ulsamer: "Wij zijn een eiland  dat leeft van de natuur. We zijn er  van afhankelijk. Het is onze belangrijkste bron van inkomsten."


Dit is het slot van een tweeluik. Het eerste deel over de Eemshaven, over de  economische baten die worden ingezet  voor natuurbescherming, stond 22 februari op deze pagina.

 

• Het Nederlands-Duitse grensconflict

  De Borkumers hebben naast de industrie vanuit de Eemshaven ook last van horizonvervuiling. Het Duitse energiebedrijf EWE wil nog dit jaar beginnen met de bouw van windmolenpark Riffgat, vijftien kilometer ten noordwesten van Borkum. De 30 turbines, elk met een capaciteit van 3,6 megawatt, moeten honderdduizend Duitse huishoudens van energie gaan voorzien. „Een windmolenpark is natuurlijk prima, maar liever ver in zee zodat het niet zichtbaar is”, zegt Gregor Ulsamer. „Riffgat ligt slechts 15 kilometer uit de kust. Niet zo leuk voor toeristen die hier ’s zomers van de zonsondergang willen genieten.” Bovendien vreest Ulsamer dat het windmolenpark de scheepvaart in de weg kan zitten. De Borkumers hebben een rechtszaak aangespannen tegen de bouw van het park, maar de rechter zag geen reden om de vergunning in te trekken. Ook Nederland verzet zich tegen de bouw. Niet zozeer vanwege het uitzicht. Volgens de regering komt een deel van de molens in Nederlandse wateren te staan. De grens in het Eems-Dollardgebied wordt al jaren betwist. Duitsland gaat ervan uit dat de grens zich bevindt op de Nederlandse laagwaterlijn, terwijl Nederland meent dat die in het midden van de rivier de Eems loopt. Nu het gebied economisch steeds belangrijker wordt, zijn Nederland en Duitsland op diplomatiek niveau constant in discussie over wie welke (economische) activiteiten mag ontplooien. „Dit grensconflict speelt al sinds 1500”, zegt Jan van den Broek, historicus uit Groningen. „Het is nooit geëscaleerd. Dat is opvallend. De Nederlanders en de Duitsers hebben altijd praktische oplossingen gevonden.” Volgens Van den Broek speelde het gebied in de vijftiende eeuw al een economische rol van betekenis. „De Duitse haven van Emden, dat grenst aan de Eems, is altijd belangrijk geweest voor de scheepvaart. In 1500 bijvoorbeeld protesteerden de Groningse scheepslui al tegen de tol die ze moesten betalen voor de haven en het gebruik van de rivier bij Emden omdat ze vonden dat het Nederlands grondgebied was.” De graven van het Duitse Oost- Friesland hebben tot twee keer de grens aangevochten – in de zestiende en in de twintigste eeuw. Ze probeerde een deal te sluiten over de laagwaterlijn. Het is tweemaal mislukt, Nederland stemde niet in. Van den Broek: „Zo lang het diplomatieke overleg goed blijft gaan, hoeven we ons geen zorgen te maken over de grenzen. Steeds worden er weer oplossingen gevonden voor visvangst, bodemschatten en natuur.”