De boswachters van Staatsbosbeheer gaan digitaal. Hun waarnemingen slaan ze voortaan op in een kleine veldcomputer. Een uitdraai laat ook zien welke soorten de boswachter níet zag, maar er wel hadden moeten zijn.

Nog niet zolang geleden reed Marina Fijten met een meter naslagwerken in de bagageruimte van haar groene terreinwagen. Vond ze een plantje dat ze niet kende, dan ging ze bladeren. En moest ze een gebied inventariseren, dan noteerde ze de soorten in een schrift, mét de globale locatie. Maar de boswachter van Staatsbosbeheer heeft haar minibibliotheek niet langer nodig. Met een handcomputer op zak bestiert ze tegenwoordig 'haar' twintig natuurgebieden.

In het bos van het Hollands Duin bij Noordwijk komen de eerste sneeuwklokjes boven. Fijten pakt haar pennetje en opent op haar kleine veldcomputer met touchscreen het speciaal ontwikkelde programma 'Klauwier'. De eerste lentebloempjes vormen geen vondst om van de daken te schreeuwen, maar wel een die moet worden vastgelegd. Ze vervolgt het pad het open duin in, waar de wind het stuifzand opzweept. In een van de duinpannetjes vindt de boswachter restanten van de blauwe zeedistel, nog van het vorige bloeiseizoen. Ook die voert ze in.

 "Staatsbosbeheer heeft zo'n vijftig boswachters die zich vooral richten op het in kaart brengen van de soorten", zegt Fijten. "Ze houden als het ware een vinger aan de pols van de natuur. Gaat het slecht met de ontwikkeling van een gebied, dan kunnen we maatregelen treffen. Gaat het juist heel goed, dan onderzoeken we hoe dat komt en kunnen de ervaringen elders worden gebruikt."

 Fijten persoonlijk moet zo'n 3.000 hectare in de gaten houden, verspreid over twintig natuurgebieden tussen Wassenaar in het zuiden en het Noordzeekanaal als noordelijke grens. "Inventarisatie is enorm gebaat bij uniformiteit: iedere boswachter moet op dezelfde manier en onder dezelfde namen zijn waarnemingen administreren. En het Klauwierprogramma is daarbij een fantastisch hulpmiddel."

Een van de voordelen van deze veldcomputer is dat hij een ingebouwde gps-ontvanger heeft, waardoor de positie van de boswachter altijd duidelijk is. "Kijk naar dit duingebied. In een bos kan ik wel noteren dat ik een zeldzaam plantje heb gevonden bij het brede zandpad linksaf en dan bij het bankje rechts - ook al is dat onnauwkeurig. Maar ik zou niet weten hoe ik dat in een open duingebied zou moeten doen, zeker niet als dat verstuift. De Klauwier bepaalt zelf waar hij zich bevindt, en de stip op de kaart is na tien jaar nog steeds in het gebied terug te vinden, ook al hebben de duinen zich in die jaren meters verplaatst. Ik kan dan teruggaan om op exact dezelfde locatie een meting te verrichten en de ontwikkeling te beschrijven."

Een andere bijkomstigheid is dat in de Klauwier 15.000 soortnamen zijn opgeslagen, zowel de wetenschappelijke als de Nederlandse. Zo wordt uitgesloten dat door schrijffouten waarnemingen niet aan elkaar gelinkt worden, terwijl dit wel zou moeten.

"Tot twee jaar geleden werkten we nog met standaardformulieren: lijsten met soorten die door iedereen werden ingevuld. Professionele boswachters én vrijwilligers noteerden wat zij tegenkwamen. Iedereen administreerde die gegevens op zijn eigen manier en zie dan de dubbeltellingen er maar eens uit te halen."

Die tijd is definitief voorbij. Het is namelijk niet mogelijk losse waarnemingen in Klauwier vast te leggen. "Ze moeten onderdeel uitmaken van een van te voren gedefinieerde opdracht", zegt Fijten. "In het programma zitten 'klussen' die jaarlijks uitgevoerd moeten worden. Dat is goed, het zorgt voor focus in het werk. Bijvoorbeeld, inventariseer in gebied x de doelsoorten. Of álle plantensoorten. In de computer is al vastgelegd welke soorten er in een gebied zouden moeten voorkomen. Zo blijft het belangrijk wat er wordt waargenomen, maar ook van betekenis is wat er niet wordt waargenomen, maar er wel had moeten zijn. Als er in een speciaal voor grutto's ontwikkeld gebied geen enkel exemplaar wordt waargenomen, dan betekent dit dat de omstandigheden niet optimaal zijn. Dat lijkt voor de hand liggend, maar de computer legt ook minder duidelijke verbanden bloot."

Als je jaarlijks hetzelfde onderzoek, binnen dezelfde grenzen, en in hetzelfde seizoen houdt, kun je werkelijk gaan vergelijken, zegt Fijten. "En dan pas is er sprake van echte monitoring." Zeker als alle gegevens binnen een dag via de moedercomputer voor alle boswachters in Nederland beschikbaar zijn, en de overzichten aan elkaar gekoppeld worden zodat er één kaart ontstaat.

Het Klauwierprogramma kent een zeer gedetailleerde topografische kaart, maar ook de kaart van Nederland opgebouwd uit haarscherpe luchtfoto's en een gebiedskaart met de grenzen van Staatsbosbeheer en in de toekomst bodemsamenstellingen. Zo kunnen Fijten en collega's later zien op welke gronden bepaalde gewassen het goed doen, of juist minder.

De huidige mogelijkheden van de handcomputer zijn nog maar het begin van een ontwikkeling. De huidige 'klusgerichte' versie moet in de toekomst voor losse waarnemingen geschikt worden, waarmee collega's hun voordeel kunnen doen.

"Staatsbosbeheer kapt bijvoorbeeld geen bomen waarin holtes zitten. Die zijn nuttig als nestmogelijkheid voor diverse vogels. Via de Klauwier zou ik nauwgezet bomen met holtes die ik onderweg signaleer, digitaal kunnen 'markeren'. Hetzelfde geldt voor mierenhopen die we willen beschermen. Of voor bankjes en borden die onderhoud nodig hebben. Medewerkers van Staatsbosbeheer kunnen dan voordat zij aan het werk gaan, via Klauwier de opmerkingen over een gebied nalezen. Het systeem wordt dan een soort gemeenschappelijke agenda."

Hoewel sommige, vooral oudere boswachters hun Klauwier in de bureaula laten liggen en nog zeer gehecht zijn aan hun opschrijfboekje, neemt het gebruik van de veldcomputer sterk toe. Maar leidt de ontwikkeling van de handcomputer, de luchtfotografie en de satellieten uiteindelijk niet tot de gehele vervanging van de boswachter door een digitale versie? "Daar ben ik helemaal niet bang voor", lacht Fijten. "Ik sluit niet uit dat de computer taken van ons gaat overnemen, maar het oog van de echte boswachter in het veld blijft veel scherper dan het digitale. En wij kunnen nog nadenken ook."

• Wat is een klauwier?

  Staatsbosbeheer vernoemt al haar organisatorische projecten naar vogels. ’Klauwier’ verwijst naar de grauwe klauwier, die de gewoonte heeft een voorraadje prooidieren op te hangen aan de doornen van bramen of andere stekelige struiken. De vogel broedt in ruige, half- open gebieden met opslag van struweel of jong geboomte. De aanwezigheid van flink wat grote insekten als kevers, bijen en hommels is erg belangrijk, zij vormen de hoofdmoot van het menu. Verder worden hagedissen, kleine zoogdieren en jonge vogels gegeten. Grauwe klauwieren zijn trekvogels en overwinteren in zuidelijk Afrika. Ze zijn volgens de Vogelbescherming, erg zeldzaam geworden en worden alleen nog gevonden in kleinschalige, zeer gevarieerde landschappen, zoals hoogvenen en enkele kleinschalige, oude akker- en weidelandschappen. (Bron: Vogelbescherming)