Calvinisme met een scheutje genot

Nu het Calvijnjaar met zoveel bombarie geopend is, wordt natuurlijk ook gekeken naar wat het calvinisme te zeggen heeft over de kredietcrisis.

Ook premier Balkenende benoemde dat in zijn speech voor de opening van het Calvijnjaar. Ze doelen dan op de ongebreidelde hebzucht: hebzucht die niet meer ingetoomd wordt door solidariteit en het besef samen met anderen te leven en te werken. Buijs stelt dat het de linkse vrijheidsdrang is die aan die ongebreidelde hebzucht ten grondslag ligt.

Het is in de mode in conservatieve kringen om de jaren ’60 als oorzaak van alle kwaad te zien, maar dat is mij iets te gemakkelijk. Ik denk eerder dat het een ongelukkig huwelijk is geweest van verlangen naar vrijheid met het ’wees jezelf’-liberalisme van de jaren ’80 en het neo-liberalisme en onbeperkte marktdenken van Thatcher en Reagan. Het linkse begrip van zelfontplooiing ging bepaald niet over zelfverrijking, maar over het zich ontwikkelen tot een beter mens.

Maar dat terzijde. Ongebreidelde hebzucht dus. Gecombineerd met een tikje competitiedenken: ’keeping up with the Joneses’, zoals Femke Halsema het in haar recente boek ’Geluk, voorbij de hyperconsumptie, haast en hufterigheid’ uitlegt: niet willen achterblijven bij de luxe van de buren, want dan ben je een loser.

De waarde van wat je bezit wordt niet zo zeer afgemeten aan of je zélf blij bent met je spullen, maar aan je relatieve positie ten aanzien van anderen. Je kunt wel blij zijn met je fijne nieuwe auto, maar zodra de buren een nog nieuwere hebben, ben je opeens minder blij.

De kredietcrisis blijkt niet alleen een crisis van waarden, maar ook van waarde. Noreena Hertz, hoogleraar economie en beroemd antiglobaliseringsactivist, stelt dat de afgelopen tijd op veel manieren geld niet meer ’echte’ waarde bleek te weerspiegelen. Beleggingsproducten bleken niet meer te berusten op werkelijke waarde. Het geld in de fraaie hedgefunds bleek monopoliegeld. Topinkomens bleken niet gerelateerd aan prestaties. Huizenprijzen bleken te berusten op drijfzand. Vooral in de VS bleek een overmaat aan bezittingen gekocht op de pof. Tegelijk is de economie losgekoppeld geraakt van sociale rechtvaardigheid.

Hertz predikt dan ook het failliet - niet van hét kapitalisme maar wel van een bepaald soort kapitalisme: het Angelsaksisch model waarbij vooral aandeelhouderswaarde en daarmee korte-termijndenken centraal staat. Het meer calvinistisch georiënteerde Rijnlands model, dat veel maatschappelijker georiënteerd is en waar solidariteit ingebakken zit, is springlevend.

Zijn het nu bij uitstek calvinistische deugden van matigheid, eerlijkheid, hard werken en sober leven die uitkomst bieden uit de kredietcrisis?

Bij de vraag wat van waarde is, gaat het natuurlijk ook om waarden als sociale rechtvaardigheid en duurzaamheid. Dat zijn waarden die enigszins –maar zeker niet exclusief – calvinistisch te noemen zijn. Niet voor niets zijn het momenteel juist de banken die duurzaamheid en sociale rechtvaardigheid hoog in het vaandel hebben, zoals ASN, Triodos en de Rabobank, die het goed doen.

De vraag wat van waarde is, leidt echter niet noodzakelijk altijd tot soberheid en matigheid. Het leidt ook naar de zoektocht wat kwaliteit is, misschien wel: wat kwaliteit van leven is.

De antwoorden zijn verrassend. Kijk bijvoorbeeld naar de slow-food-beweging. In reactie op eenvormig, efficiënt fastfood ontstond een tegenbeweging, die kwaliteit, diversiteit van smaak, en eerlijk geteeld voedsel wil herontdekken en opnieuw waarderen. Vergeten groenten doen opnieuw hun intrede, oude streekrecepten worden herontdekt en een fatsoenlijk restaurant kan niet meer zonder biologisch geteelde producten. Duurzaam blijkt ook gewoon lekker.

Behalve slow food heb je tegenwoordig ook slow cities, steden waar het levenstempo op wandelsnelheid ligt in plaats van gedicteerd te worden door auto’s. Vooral in ’dolce vita’ Italië trouwens. En de slow food beweging begon met de acties van José Bové in Frankrijk.

Calvinistische waarden kunnen dan nuttig zijn in tijden van crisis, maar een tikje Latijns genieten kan leren wat echte waarde is.

Het weblog van Brechtje Paardekoper: www.brechtje.nl

Brechtje Paardekoper
publicist en blogger