Calvijn bezorgt ons nog ongemakkelijk gevoel

Calvijn was niet de Obama van zijn tijd. De Zwitser gedroeg zich bepaald niet als een bruggenbouwer.

Lang leve het vrije woord. De geschiedenis herschrijft zichzelf nu het Calvijnjaar is aangebroken. Toch wordt Calvijn onrecht aangedaan door hem te vergelijken met bruggenbouwer Barack Obama zoals in Trouw gebeurde. Calvijn was niet de theoloog van de verbinding. In zijn theologie over het bruggetje tussen God en mensen schafte Calvijn weliswaar de roomse brugwachter af aan wie tol betaald moest worden maar wee degene die uit eigen beweging de hemel al te zeer omarmde.

Ook tussen mensen bracht Calvijn scheiding teweeg. Want zijn theologie zoals dat in die tijd paste was niet een mogelijk alternatief voor wie zijn of haar geloof van de andere kant wilde bezien. Integendeel: het was ook voor Calvijn buigen of barsten. Het belangrijkste voorbeeld is in deze Michel Servet, die met goedvinden van Calvijn als ketter werd verbrand.

Eerlijk gezegd gaat het ons niet om Calvijn maar om onze tijd. Wie Calvijn en waar hij voor stond werkelijk relevant wil laten zijn voor wat er zich nu afspeelt zal de hele geschiedenis moeten aanschouwen, ook die onderdelen die minder goed passen in het gepolijste beeld van Calvijn dat dit Calvijnjaar lijkt op te leveren. De C-factor, de internettest van Trouw waarbij mensen hun calvinistische gehalte kunnen bepalen, is ook behept met een enorme veroordeling van degenen die er geen geloof op na houden of een geloof dat buiten de lijntjes kleurt van Calvijns instituties. Het is de houding van luisteren en zoeken naar overeenkomsten en niet naar verschillen die in het vroegste calvinisme afwezig was, zowel in de theologie als in de wijze waarop niet-calvinisten werden benaderd.

Zijn we het calvinisme dan nog schatplichtig? We kunnen niet ontkennen dat we hierover twijfelen. De opkomst van het Calvinisme in de lage landen was niet vrij van smetten. De zestiende eeuw was in de Nederlanden een buitengewoon gewelddadige eeuw. Wie kennis neemt van de wreedheden die christenen (van welke gezindte dan ook) begingen wordt niet overmand door een warm ’Yes we can-gevoel’. De inquisitie richtte brandstapels op, de calvinisten op hun beurt castreerden de monniken zonder verdoving.

Toch zijn er sporen in de theologie van Calvijn die we best naar onze tijd willen doortrekken. Religie is anno nu in hoge mate een ’ik vind en ik voel’ aangelegenheid geworden. In het meest vitale deel van het christendom in ons land woont God in je hart en Jezus is je beste vriend. Zelfs op een EO-jongerendag dragen christenen geen zondagse kleren meer. Calvijn zou erop wijzen dat we best ’U’ tegen God kunnen zeggen in plaats van ’Jij’ of erger: ’Ik’.

Ten tweede zijn religieuze ervaringen in onze tijd meestal fijn en prettig. De God van Calvijn echter waakt niet alleen over de lichte kanten van het bestaan. Calvijn voert ons niet naar het strand met ondergaande zon maar wel naar de krachten van de natuur die we met ons verstand niet kunnen bevatten. Natuurlijk maak je jezelf in 2009 niet populair wanneer je aardbevingen en vulkaanuitbarstingen verbindt met God. De theologie maakt het zichzelf wel heel gemakkelijk wanneer ze zich alleen maar uitspreekt over de aardse zaken die ons dierbaar zijn.

De remonstranten en hun voorlopers waren de eersten in de Nederlanden die last hadden van de scheiding der geesten die het calvinisme veroorzaakte omdat zij het calvinisme relativeerden. En voor relativering van het eigen gelijk was geen ruimte bij Calvijn en nog minder bij zijn navolgers. De rekkelijke remonstranten werden door de precieze calvinisten uit de kerk geknikkerd.

Toch willen wij als remonstranten best een buiging voor Calvijn maken en niet voor hem alleen.

Want bijna is het zover. Barack Obama wordt geïnaugureerd als president van de Verenigde Staten. Hij staat voor een wereld waarin mensen in harmonie samenleven. Calvijn was niet de Obama van zijn tijd. Wat betreft vrede en vrijheid komt hij er niet eens bij in de buurt. Maar de vergelijking met een andere charismatische bijna-president van de Verenigde Staten kan de toets der kritiek misschien wel doorstaan. Wij denken bij Calvijn aan Al Gore. De Inconvenient Truth van Calvijn bezorgt ons in ieder geval nog altijd een ongemakkelijk gevoel.