Geloof moet gerelativeerd, vinden religieuze satirici. Dat houdt gelovigen en hun leiders scherp. Robin de Wever deed als student godsdienstwetenschap onderzoek naar religiesatire.

Hier blogt hij over christelijke spot, joodse gein en een profeet met een bom in zijn tulband. Deze week: protestantse spotprenten (slot).

Wist u dat de paus de duivel is? En dat hij rijdt op een deftig paard - terwijl Christus het met een ezel stelt? En ziet u hoe hij hierboven een vrijende non en monnik begluurt?

Zestiende-eeuwse hervormers in Duitsland en Vlaanderen blonken uit in pikante tekeningen - Reformatiepropaganda voor het volk. De paus is een demonische verschijning, vonden de calvinisten en lutheranen van de Reformatie kennelijk, en dat lieten ze blijken ook. Vergeleken met hen zetten Deense cartoonisten slappe thee.

Hervormer Maarten Luther kon met veel omhaal van woorden schrijven waarom de paus in niets op Christus leek, een tekening maakte dat in één oogopslag duidelijk:



Het fenomeen spotprent was niet nieuw. De verspreiding op grote schaal was dat waarschijnlijk wel. Nooit eerder vocht een kerk met tekeningen, en nooit eerder waren die zo vilein.

Hits
Volgens Henri Defoer van het Utrechtse museum Catharijneconvent werden de prenten 'in enorme hoeveelheden' gedrukt in boeken en op pamfletten, maar ook los verspreid.

Vaak gingen ze van hand tot hand, als een soort pre-historische YouTube-hits. Misschien hebben de prenten in de lage landen wel meer voor de Reformatie gedaan dan de theologische schotschriften.



Luther was waarschijnlijk het brein achter de propaganda, zijn vriend Lucas Cranach de motor. Katholieken werden in het defensief gedreven, analyseert het Historisch Nieuwsblad. Daardoor duurde het een aantal jaren totdat ze terugsloegen.

Censuur
Ze beeldden Luther uiteindelijk af als halve duivel en spotten meermaals met zijn vrouw, een katholieke non. Toen ze de strijd bleven verliezen, lobbyden ze bij Nederlandse en Duitse heersers censuur op de (protestantse) prenten.

Daarmee gaven ze min of meer toe dat protestanten de 'prentenoorlog' hadden gewonnen. Luther wist precies wat de ongeletterde massa leuk vond: een paus die veranderde in een ezel of omgeven werd door 'misgeborenen'.

Religieuze horror, dat is om je vingers bij af te likken.

Dit is de laatste bijdrage over religiesatire. Lees vooral ook de voorgaande afleveringen.

Robin de Wever is journalist. Zijn scriptie en journalistieke werk vindt u op www.robindewever.nl.