Geloof moet gerelativeerd, vinden religieuze satirici. Dat houdt gelovigen en hun leiders scherp. Robin de Wever deed als student godsdienstwetenschap onderzoek naar religiesatire.

Hier blogt hij over christelijke spot, joodse gein en een profeet met een bom in zijn tulband. Deze week: Erasmus.


Wat te denken van theologen? Wat doen die méér dan goochelen met theorieën en onnozele redeneringen? Desiderius Erasmus, zelf godgeleerde, observeert zijn collega's:

"Als ze hierop stuiten, veren ze op: bestaat er eigenlijk één bepaald moment van Gods schepping? Is er wel meer dan één zoonschap in Christus? Is de volgende stelling vatbaar: God de vader haat zijn zoon?"

"Kan God werkelijk de gedaante van een vrouw aannemen, van een duivel, van een ezel, van een pompoen, van een steen? En hoe zou dan een pompoen preken, wonderen verrichten, aan het kruis geslagen worden?"
Negen jaar voordat Luther zijn aanklacht tegen de katholieke kerk op een kerkdeur spijkert, hangt Erasmus alvast de vuile was op. In 'Lof der Zotheid' prijst hij evident onnozel gedrag. Anno 1500 is dat volgens de Rotterdammer wijdverspreid. Sommige christenen zouden volgens Erasmus nog liever Christus zelf beledigen dan een onschuldig grapje maken over een bisschop.

"Pausen zetten alles opzij om zich volledig [aan oorlogen] te wijden. Dan zie je dat zelfs die afgetakelde oude mannen een jeugdig elan vertonen en niet bezwaard door de kosten, onvermoeid door inspanningen, nergens voor opzij gaan als ze wetten, geloof, vrede, alles wat menselijk is maar volkomen op zijn kop zetten."

Erasmus geeft stevige kritiek, maar schrijft geen stoffig theologisch betoog. Een slimme tactiek. Zijn karikatuur is amusant leesvoer. En terwijl u lacht, dringt hij u in het geniep zijn mening op. Erasmus maakt typische religiesatire: plezant van buiten, maar in de kern kritisch.

De komende weken blog ik over de verschillende vormen van godsdienstige humor. Over moslims die grappen dat ze zichzelf gaan opblazen (want zo zijn alle moslims toch?). En over een Amerikaanse nepkerk die kinderen een PlayStation 3 belooft als ze zich bekeren.

Hun religiesatire is versluierde kritiek. Satirici verstoppen hun moraal en spot achter sympathieke grappen. Die humor is niet altijd onschuldig. Wat Erasmus op ironische toon aankaartte, was voor Luther en Calvijn reden om protestantse kerken te beginnen. Satire als opmaat naar een kerkscheuring.

Erasmus haalde zijn eigen kerk door de gehaktmolen en kwam er nog mee weg ook. Misschien Rome geen boodschap aan Rotterdamse satire. Misschien was paus Julius II gewoon te druk met oorlog voeren.

Robin de Wever is journalist. Hij volgde de master Religie en Levensbeschouwing aan de Vrije Universiteit. Zijn scriptie en journalistieke werk vindt u op www.robindewever.nl.