opinie Wie kan nog inhoudelijk sterk oppositie gaan voeren tegen het kabinet-Rutte II? Op detailpunten zijn er vast partijen met bezwaren - dat geldt zelfs ook voor de beide coalitiepartners - maar het akkoord zou ook de basis kunnen zijn voor een veel breder kabinet.

Dat is aan de ene kant een te verwachten gevolg van de onderhandelingsstrategie, waarbij niet zozeer gezocht werd naar compromissen tussen uiteenlopende standpunten maar programmapunten werden uitgeruild. Aan de andere kant is de mate waarin partijen elkaar iets gegund hebben - en dus zelf pijn moeten lijden - verrassend.

Pacificatie
Illustratief is dat de aanstaande (liberale!) premier aankondigde dat het kabinet uitgaat van eerlijk delen en een zekere nivellering; een sociaaldemocratisch speerpunt in de verkiezingscampagne. Beide partijen zullen nog alle zeilen moeten bijzetten om hun aanhang blijvend te overtuigen van de noodzaak van deze nieuwe Pacificatie.

Het regeerakkoord ademt een totaal andere sfeer uit dan het akkoord van Rutte I. 'Wij zoeken inspiratie in wat ons bindt', schrijven Rutte en Samsom. Het aardige is natuurlijk dat alleen de abstracties de beide partijen echt binden - op concrete maatregelen lopen de liberalen en sociaaldemocraten al snel uiteen. Die retoriek van verbondenheid lijkt ook een bezweringsformule voor de tegenstellingen die óók in het regeerakkoord staan.

Illegaliteit en kinderpardon
Wat opvalt is dat beide partijen meer hebben kunnen doorvoeren dan zij in het verleden in kabinetten met meer verwante partijen voor elkaar kregen. Bijvoorbeeld bij de strafbaarstelling van illegaliteit, al langer een wens van de VVD, maar een die zelfs in het vorige kabinet niet is gehonoreerd. Voor de PvdA geldt dit voor het kinderpardon, dat zij ook niet eerder heeft kunnen uit-onderhandelen.

De winst van de één is hierbij het verlies van de ander - inherent aan de wijze van formeren. Het nieuwe is dat beide partijen het regeerakkoord ook als zodanig presenteren. In het verleden was het gebruikelijk om zelfs het meest verafschuwde compromis te verkopen als een diep gekoesterde wens; Rutte en Samsom zorgen nu eindelijk voor helderheid naar de kiezer.

Rekening gelijkmatig verdeeld
Wie heeft er nu eigenlijk het meeste binnengehaald bij de formatie? Het ziet er naar uit dat de winst- en verliesrekening aardig gelijkmatig verspreid is over VVD en PvdA. Beide partijen hebben belangrijke wensen gerealiseerd - maar ook gewichtige toezeggingen moeten doen. De PvdA wilde al geruime tijd de huizenmarkt aanpakken, terwijl de VVD dit blokkeerde; in het regeerakkoord heeft de PvdA dit punt gewonnen. Op de arbeidsmarkt is precies het tegenovergestelde gebeurd. Ook binnen beleidsgebieden heeft dit soort uitruil plaatsgevonden. De voornemens rond de zorg lijken in elkaar geschoven PvdA- en VVD-wensen. Daarbij is het nog maar de vraag of het op zo'n beleidsterrein niet lastig wordt om op het oog weinig samenhangende maatregelen te nemen (zoals het afschaffen van de eigen bijdrage in de geestelijke gezondheidszorg, maar de invoering daarvan bij de eerste hulp).

Het blijkt een zeer effectieve wijze van formeren te zijn. Waar voorgaande formaties wekenlang konden verzanden in onderhandelingen tot achter de komma (denk bijvoorbeeld aan de 'koopkrachtplaatjes' uit het verleden), konden informateurs en onderhandelaars de dossiers dit keer vlot afwerken omdat niet op ieder punt naar een compromis werd gezocht.

Nieuwe afspraken
Een regeerakkoord is echter een momentopname; de wereld valt niet stil op het moment dat de inkt van het akkoord droog is. Een groot deel van de besluiten die de komende vier jaar genomen moeten worden, zullen geen basis vinden in het regeerakkoord. Bij tegenvallende economische groei of nieuwe problemen elders in Europa, zullen er nieuwe afspraken moeten worden gemaakt.

Gaan Rutte en Samsom dan voort op de gekozen uitruillijn, of is de rek eruit en wordt het dan weer gereken op de vierkante millimeter? Zowel het regeerakkoord als de beide onderhandelaars stralen uit op deze weg voort te willen gaan. Met het uitruilen van politieke wensen blijken immers grote tegenstellingen overbrugbaar te zijn, hetgeen ook nog eens grotere stabiliteit kan opleveren.

Het komende kabinet-Rutte II kan daarmee weleens een forse trendbreuk zijn in de Nederlandse parlementaire traditie en de route wijzen voor toekomstige formaties, waarin de coalitiemogelijkheden op deze manier ook nog eens veel groter kunnen zijn.