opinie Wat zegt de verkiezingsuitslag ons over de staat van het land en zijn burgers? Er zijn vooral dubbelzinnige antwoorden. Het electoraat is sterk gepolariseerd én naar het midden getrokken. Het heeft met het populisme afgerekend, waarvan de aanhang toch op dertig zetels is gebleven. Het zittende kabinet is een mokerslag toegebracht, terwijl de regeringspartijen samen twee zetels hebben gewonnen. De steun voor Europa is overtuigend gebleken en de euroscepsis is toegenomen. En: de PVV is gedecimeerd en ook de derde partij van het land gebleven.

Vaak horen we dat de uitslag een trek naar het midden, weg van het populisme laat zien. Ik heb daarbij grote aarzelingen. De PVV heeft weliswaar stevig verloren, maar dat betekent allerminst dat het populisme is verdwenen. Bovendien moet het strategisch vernuft van Wilders en zijn partij niet worden onderschat. Alleen al als de crisis van euro en Europa nog even wil aanhouden, is het potentieel aan ressentiment dat de PVV en andere populistische partijen kunnen aanboren allerminst uitgeput.

Vol op het orgel
Nu een deel van het electoraat van PVV en SP strategisch heeft gestemd of is thuis gebleven, is voor VVD noch PvdA de trek naar het midden een vanzelfsprekende optie. Ook nu de gedoogconstructie voorbij lijkt, blijft de macht om vanaf de zijlijn commentaar te leveren zeer reëel. Nog steeds kan de PVV 'vol op het orgel gaan', zoals CDA-prominent Ab Klink dat noemde.

Bovendien stel ik vast dat de invloed van de PVV groot is gebleken: in bepaalde dossiers dankzij het gedoogakkoord, in andere dossiers vanwege de macht van de probleemdefinitie ('maatschappelijk onbehagen'), in weer andere dossiers door de collectief geworden veiligheidsobsessie. Migratiepolitiek is nog steeds vooral integratiebeleid met een onverbloemde assimilatiedrang.

Voor het repressieve klimaat hoeft geen PVV'er zich te schamen. En de staat is actiever dan ooit achter de voordeur, onder het bed en tussen de oren. Met rechtsstaat en trias politica wordt op het moment nogal slordig omgegaan.

Maar kan het desondanks zo zijn dat de uitslag ons naar het midden zal brengen en weg van het populisme in het algemeen en de PVV in het bijzonder?

Neutraal
Dat zal waar blijken als de regering burgers weer neutraal bejegent. Als alleen gedrag telt, niet afkomst, moraal of religie. Als de staat slechts burgers mét en zonder Nederlands paspoort kent. Migratiepolitiek mag streng zijn, als we strengheid maar niet verwarren met ressentiment. De taal van de straat is niet de taal van de staat.

Dat zal ook waar blijken als de regering bij bezuiniging en terugtred de ontvangers van publieke middelen niet meert betitelt als klaplopers of subsidieverslaafden. Als de overheid weliswaar kleiner wordt, niet met rancune als drijfveer, maar omdat een te grote overheid gevaarlijk is voor burgerschap, ondernemingszin en creativiteit.

Dat zal bovendien waar blijken als de regering de rechtsstaat koestert omdat deze onmisbaar is voor democratie en vrijheid. Als de overheid zich gebonden weet aan het recht, ook als dit hinderlijk is voor krachtig bestuur. Als rechters vanzelfsprekend gelijk hebben, tot een hogere rechter anders beslist. Dat heet onafhankelijkheid.

Dat zal tenslotte waar blijken als de regering terughoudend en matigend zal zijn. Als de meerderheid niet van almacht droomt, maar dienstbaar is aan de minderheid. Als de staat alleen in uiterste nood achter de voordeur komt en tolerantie het onverdraaglijke verdraagt, zolang de vrijheid van de ander niet in het geding is.

Als de nieuwe regering zo zal handelen, zijn we op weg naar het midden en verwijderen we ons van het populisme van de PVV. Dé wil van het volk bestaat niet. Verkiezingen zijn er nu juist om onze verschillen zichtbaar te maken.