opinie Nederland kan wel wat meer VVD gebruiken, adverteerden de liberalen. En Nederland kreeg wat meer VVD. Wat heet. Nederland kleurde blauw, daar waar het tot voor kort nog het groen van de christen-democraten liet zien. Vrijwel nergens is het CDA nog de grootste partij. De VVD heeft, met een rechts verkiezingsprogram, de positie van het centrum-rechtse CDA overgenomen. Voor de tweede keer in successie, waardoor het zeer wel definitief kan zijn. Temeer daar de christen-democraten nog niet eens een derde van het aantal stemmen van de liberalen wisten te behalen.

Hoe snel kan het gaan? Waar de strijd om 'de grootste' meestal tussen CDA en PvdA ging, zijn de bordjes sinds het vertrek van Balkenende flink verhangen. Onder Rutte steeg de VVD in recordsnelheid tot een niveau waarop het CDA jarenlang opereerde, zo'n veertig Kamerzetels. Hoe groot zou deze partij wel niet zijn geweest als zich in de afgelopen jaren niet twee bewegingen (de PVV en de groep rond Rita Verdonk) hadden afgescheiden? En, hoe kan het dat de VVD plotseling zó groot is geworden?

Niets nieuws
Aan de verkiezingscampagne en het bijbehorende program kan het nauwelijks gelegen hebben. De VVD ging de verkiezingen in met het al decennia bekende pakket van een onaantastbare hypotheekrenteaftrek, lastenverlichting, bezuinigingen, meer blauw op straat, en harder rijden op ook nog eens meer snelwegen. Niets nieuws onder de liberale zon. En in de campagne had VVD-voorman Rutte het het lastigst van alle lijsttrekkers. Hij werd neergezet als de man die, eufemistisch, niet het gehele beeld weergaf van zijn eigen plannen en die van zijn politieke tegenstanders. Wouter Bos en zijn PvdA gingen in 2006 ten onder aan vergelijkbare verwijten; aan Rutte en zijn VVD bleef dit niet kleven.

Er moet dus een andere verklaring zijn, buiten verkiezingsprogram en -campagne, waarom Nederland massaal VVD stemde. Een gemakkelijke, maar weinig waarschijnlijke verklaring is dat het electoraat liberaler is geworden. Het is weinig waarschijnlijk omdat dit dan in een tijdspanne van goed twee jaar heeft plaatsgevonden - wel erg kort voor een omslag onder het kiezersvolk. De verklaring ligt dan ook niet zozeer bij de VVD of bij de kiezer, maar meer bij het politieke krachtenveld op rechts.

Concurrentie van de confessionelen
Decennialang moest de VVD op rechts concurreren met de confessionelen. Gelovige kiezers stemden eerder op hun vertrouwde zuilenpartij dan op de liberalen - een ideologie waar zij lange tijd zelfs meer moeite mee hadden dan met de sociaal-democratie.

Na de ontzuiling leek de positie van het CDA braak te komen liggen, maar de neoliberale CDA-premier Lubbers (al is het etiket 'neoliberaal' voor hem eigenlijk een anachronisme) wist ook grote groepen seculiere of geseculariseerde rechtse kiezers te trekken. Het verval bij zijn vertrek, geflankeerd door een eerste groeispurt van de VVD, liet zien dat de rechtse kiezer niet langer gebonden was aan het CDA. Een zelfde proces deed zich voor bij de wederopstanding van het CDA onder Balkenende. De VVD (en PvdA en D66) werden grondig gesloopt door Pim Fortuyn, waarna het CDA weer kon opklimmen door de positie in de luwte die Fortuyn het CDA had gegund. Bij Balkenende's vertrek ontstond er weer een machtsvacuüm, dat werd opgevuld door PVV en VVD.

Inconsistente koers
Bij de laatste verkiezingen bleken CDA en PVV geen aansprekend alternatief meer voor de rechtse kiezer. De PVV niet omdat deze partij niet leverde wat ze had beloofd, het CDA niet omdat het een inconsistente koers volgt. Het schielijk afstand nemen van het gedoogexperiment heeft deze partij niet de vertrokken linkervleugel terugbezorgd en de rechtervleugel van zich vervreemd. Hoewel de VVD veel hoon over zich afriep door coalitievorming met de PVV niet uit te sluiten, ligt hier wel een van de redenen voor de overwinning: de VVD staat voor haar besluiten, dit in tegenstelling tot het CDA.

De verkiezingsuitslag laat daarom ook geen terugkeer naar het midden zien, maar het gevolg van een tweestrijd tussen een verdeeld links kamp en een rechts kamp met een onbetwiste aanvoerder.

De kiezer is nog net zo rechts als twee jaar geleden, dat geldt voor zowel het voormalige CDA-electoraat als voor dat van de PVV. Alleen kunnen die partijen geen vuist meer maken - en Rutte wel. Tenzij de roos die naar alle waarschijnlijkheid in zijn vuist komt te zeer gaat steken, natuurlijk.