opinie Het mag geen kabinetsformatie heten wat 'verkenner' Henk Kamp aan het doen is. Door het gewaagde experiment om de (in)formateur door de nieuwe Tweede Kamer te laten aanwijzen, zonder bemiddeling van Hare Majesteit, is er een rare schemertoestand ontstaan. Pas morgen zal er een debat komen waarin duidelijk wordt hoe het verder moet met deze formatie.

Ruim veertig jaar geleden was de situatie bijna identiek. De Kamer wilde zelf een formateur voordragen aan de koningin om haar rol terug te dringen. Het werd gepresenteerd als een politieke vernieuwing, waar men veel van verwachtte. Eindelijk zou alles anders gaan bij de altijd zo schimmige kabinetsformaties. Maar het pakte heel anders uit.

Ook in 1971 was de politiek sterk gepolariseerd. Links (PvdA, D'66 en PPR) en rechts (de christen-democraten van KVP, ARP en CHU met de VVD) stonden lijnrecht tegenover elkaar. Na het centrum-rechtse kabinet-De Jong wilden de progressieve partijen het roer overnemen. Maar deze strategie mislukte: ze kregen geen meerderheid. Ook '(centrum)rechts' had onvoldoende steun onder de kiezers: ze verloren hun meerderheid. Een patstelling dus.

Ook nu staan links en rechts tegenover elkaar en hebben als 'blokken' geen meerderheid achter zich. Rutte ziet in zijn overwinning een teken dat de kiezer zijn beleid steunt, terwijl Samsom met evenveel recht de wonderbaarlijke opstanding van zijn partij verbindt met de wens van de kiezer het over een andere boeg te gooien. Ze hebben beiden gelijk, maar daarmee is er nog geen zicht op een 'stabiel' kabinet. Tot overmaat van ramp is er geen alternatief, behalve zeer onwaarschijnlijke combinaties als Kunduz-plus (met de PvdD) of een links kabinet met steun van het CDA.

In 1971 wees alles ook in maar één richting: een liberaal-confessioneel kabinet met steun van een nieuwe partij: DS'70, een rechtse afsplitsing van de PvdA die tot veler verrassing met acht zetels de Tweede Kamer was binnengekomen. De linkse partijen weigerden immers te onderhandelen over hun gemeenschappelijke verkiezingsprogram. Het gevolg was dat een 'werkeloze' koningin Juliana moest toezien dat de vijf partijen in het diepste geheim - buiten het parlement om - 'vooronderhandelden' over een mogelijke coalitie.

De vernieuwing voor een transparante formatie strandde in de barre werkelijkheid van schimmige onderhandelingen. Net als nu. Rutte spreekt alweer van 'radiostilte' en verkenner Kamp is voor even de ongekroonde koning van Nederland. Als koning Kamp morgen de Kamer voorstelt een informateur te benoemen en VVD en PvdA daarmee instemmen, kunnen afgevallen partijen snel en terecht het verwijt van voorgekookte politiek maken.

Bovendien: als de door de Kamer aangewezen informateur aan de slag gaat, is de kans dat hij met een doortastend voorstel komt voor een crisiskabinet bepaald niet groter dan dat hij dat deed in naam van Hare Majesteit. Integendeel: het verwijt dat hij Rutte of juist Samsom naar de mond praat, zullen zowel de potentiële coalitie- als oppositiepartijen gretig gebruiken. Oplaaiende polarisatie zal het gevolg zijn.

Van de geschiedenis had men kunnen leren dat heetgebakerde politici met een campagne achter de rug in deze crisistijd niet in staat zijn een (in)formateur voor te dragen. Het leidt alleen maar tot vertraging en nog meer ondoorzichtigheid. Het meest waarschijnlijke is dat zij uiteindelijk met hangende pootjes naar het staatshoofd moeten gaan, om van haar een wijs besluit te vragen. Net als veertig jaar geleden.