opinie Minister Donner wil slecht functionerende politici aanpakken. Een referendum biedt uitkomst. Dat houdt alle politici bij de les.

Minister Donner beklaagt zich erover dat politici die hun werk niet doen en wel betaald worden onmogelijk aan te pakken zijn. Maar slecht functionerende volksvertegenwoordigers kunnen best tussentijds vervangen worden. Waarom laten we de kiezer dat niet bij referendum bepalen, zoals in Zwitserland, Canada en de VS gebeurt? 

Genoeg is genoeg, moeten Californische burgers in 2003 gedacht hebben nadat hun elektriciteitsrekening verdrievoudigd was en energiebedrijven tegelijkertijd de campagnekas van Californië's gouverneur bleken te spekken. In plaats van op de rechter of de volgende verkiezingen te wachten, maakten kiezers zonder omhaal gebruik van hun wettelijke mogelijkheid hun gouverneur per referendum weg te stemmen. De affaire kreeg wereldwijd bekendheid toen filmster Arnold Schwarzenegger de vervanger werd.

Het verschijnsel van de wanpresterende politicus is ook Nederland niet onbekend. Minister Piet Hein Donner maakte onlangs melding van tussen de 17 en 58 'spookleden': politici die nooit bij vergaderingen aanwezig zijn maar wel een vergoeding daarvoor ontvangen. Het zou vooral gaan om raads- en statenleden die hun zetel bezet houden nadat ze uit hun fractie zijn gezet.

Op landelijk niveau zijn geen cijfers bekend. Maar de afgelopen jaren is herhaaldelijk geklaagd over de afwezigheid van Kamerleden als Sam Pormes (ex-GroenLinks), Ali Lazrak (ex-SP) en Rita Verdonk (ex-VVD) nadat zij uit hun fracties waren gezet. 

Donner stelt terecht dat het grootste probleem van een spijbelende politicus niet de financiële maar de democratische schade is. Een volksvertegenwoordiger die niet langer stemt of debatteert, verliest zijn  rol. Maar anders dan in delen van de VS, Canada en Zwitserland kunnen slecht functionerende politici bij ons niet tussentijds teruggeroepen worden.

Het zogenaamde right of recall maakt het in die landen mogelijk dat burgers per petitie een referendum aanvragen waarin over de toekomst van de verzakende politicus gestemd kan worden. In de VS heeft het recall referendum de afgelopen jaren verscheidene senatoren de kop gekost. Anderen, bijvoorbeeld in Canada en Zwitserland, hebben referenda weten te overleven. Maar ook daar werkt het als afschrikmiddel dat politici bij de les houdt.

De Nederlandse Grondwet zegt dat politici zonder last of ru
ggespraak hun ambt moeten kunnen uitoefenen. Dat wil zeggen, ze moeten impopulaire beslissingen kunnen nemen zonder om goedkeuring van hun achterban te vragen. Belangrijk is dus dat het right of recall een paardenmiddel blijft dat alleen wordt ingezet bij grof wangedrag en overweldigende publieke onvrede. Zowel het aantal handtekeningen dat nodig is voor een geldige petitie als de minimumopkomst bij het recall referendum moeten daarom niet te laag worden gesteld.

In Venezuela bijvoorbeeld, waar President Hugo Chavez in 2004 een recall referendum wist te overleven, moeten meer mensen tegen de zittende politicus stemmen dan er bij de aanvankelijke verkiezingen op hem hadden gestemd.

Minister Donner zoekt nu hardop naar een mogelijkheid om het functioneren van een volksvertegenwoordiger tussentijds te evalueren. Maar hij stelt zich vervolgens de vraag wie dat moet doen, en welke consequenties er aan kunnen worden verbonden. Het enige juiste en tegelijkertijd eenvoudige antwoord is dat dit de kiezer moet zijn en dat de sanctie op grove wanprestatie ontzetting uit het politieke ambt is.