Kruiwagen-mentaliteit bedreigt slagkracht Italiaanse economie

Bij het zoeken naar werk in Italië draait veel om de juiste contacten. Dat blijkt nu ook uit onderzoek.

Eind oktober stond Egidio Masella met tranen in zijn ogen de pers te woord. De regionale bestuurder van het zuidelijke Calabrië had net zijn ontslag ingediend, op aandringen van de communistische partij die hij vertegenwoordigde. Die was erachter gekomen dat Masella op het punt stond om zijn vrouw als medewerkster aan te nemen en vond dat onacceptabel. „Ik ben heus niet de enige!”, riep Masella. „Bij de regio barst het van de mensen die familieleden aan een baan hebben geholpen.”

Het openbaar ministerie is een onderzoek begonnen naar Masella’s ontboezeming en de lokale pers heeft al gemeld dat het klopt: bij het regionale bestuur wemelt het van de ooms, neven, dochters en zonen van de heren politici.

Italianen kijken hier nauwelijks nog van op. Bij het zoeken naar een baan weten ze dat het er vooral op aankomt wie ze kennen, niet wie ze zijn. Tot begin jaren negentig was half Italië gefixeerd op het vinden van een vaste baan bij de overheid. Zo’n plek gaf immers zekerheid voor het leven. Voor banen bij de brandweer of de spoorwegen namen ze met tienduizenden tegelijk deel aan een concorso, het toelatingsexamen. In theorie werden de beste kandidaten aangenomen. In de praktijk waren niet de beste, maar de meest invloedrijke kandidaten – de aanbevolenen – vaak de gelukkigen. Die hadden druk uitgeoefend op, of een gunst gevraagd aan leden van de sollicitatiecommisie. Of ze hadden dat laten doen door invloedrijke familieleden of vrienden. „Concorsi moesten de schijn van een meritocratie ophouden” zegt antropologe Dorothy Zinn.

Het via via aan een baan komen is nog steeds de norm, ook nu banen voor het leven schaars worden en tijdelijke contracten steeds gewoner zijn. Of het nou om de publieke of particuliere sector gaat: een Italiaan doet een beroep op zijn netwerk. Uit een onderzoek van het ministerie van arbeid dat gisteren werd gepresenteerd blijkt dat bijna de helft van de beroepsbevolking onder de dertig jaar werk heeft gevonden via familie, vrienden en kennissen. Van de dertigers kwam 35 procent op die manier aan een baan. Slechts 2 procent van de werkzoekenden gaat naar het arbeidsbureau, 3 procent stapt een uitzendbureau binnen.

Die cijfers verontrusten Emiliano Mandrone, de econoom die het onderzoek leidde. „In de kleine familiebedrijfjes waar Italië mee is bezaaid zien we dat de zoon van de slager in de slagerij gaat werken. En de dochter van een notaris wordt ook notaris. Terwijl het niet gezegd is dat die persoon daar het beste tot zijn recht komt”. Bij grotere bedrijven en de overheid overheerst de vriendjespolitiek. „Het is niet vreemd dat zaken hier informeel worden geregeld, we zijn nou eenmaal een Latijns volk. Dus in plaats van officieel op zoek te gaan naar de beste werknemer zien we dat werkgevers aan vrienden en collega’s vragen of die nog iemand weten. Als dat zo is wordt die persoon aangenomen. Maar een geschikt persoon is lang niet altijd de beste”.

Antropologe Zinn heeft wel begrip voor werkgevers die via via op zoek gaan naar een werknemer. „Het is hier ontzettend moeilijk om iemand te ontslaan. Het oordeel van familieleden en vrienden over een kandidaat kan werkgevers geruststellen.”

Econoom Mandrone wijst de hoge kosten van een sollicitatieprocedure aan als verzachtende omstandigeheid. Maar de manier waarop de Italianen aan een baan komen, gaat uiteindelijk wel ten koste van de algehele efficientië van het land, waarschuwt hij. „Dat komt ervan als een opleiding minder telt dan de juiste contacten”.

Italië maakt reputatie bijna elke maand waar:

Een willekeurige greep uit vele voorbeelden: In maart bleek dat de rector van de universiteit in Bari zijn vrouw, zoon, dochter en schoonzoon aan een baan had bezorgd.

In september kwam een kinderarts in het nieuws die een sollicitatieprocedure in zijn ziekenhuis zo manipuleerde dat zijn minnares de baan kreeg.

Diezelfde maand volgde een onthulling over een bijzondere vorm van partnerruil. Twee bevriende parlementsleden hadden elkaars vrouw als assistente aangenomen.