Antillen / Nederland kan alleen verliezen

De sociaal-economische puinhoop op de Antillen is een groot probleem, de staatkundige regeling ook. Alle eilanden willen wat anders. Ook daarom kan Nederland zich beter eenzijdig terugtrekken.

Op Curaçao begint morgen de lang verbeide rondetafelconferentie (RTC) over de toekomst van de West. Formeel op voet van gelijkheid gaan de Nederlandse Antillen, Nederland en Aruba om de tafel zitten, samen met de vijf eilanden die van de Antillen deel uitmaken. Dat laatste is vreemd, want de eilanden zijn onderdeel van het land de Nederlandse Antillen en daar past dus geen diplomatieke ronde tafel bij. Premier Balkenende zit voor en Nederland wordt vertegenwoordigd door minister Pechtold.

De Nederlandse Antillen staan op de rol om opgedoekt te worden als staatkundige eenheid en zijn in feite al uitgerangeerd. De regering-Ys, onlangs gevallen over een bananenschil, is net weer op tijd opgestaan om zijn staatsbegrafenis op de conferentie mee te maken. De eilandenFeitelijk willen, elk op eigen wijze, de dienst uitmaken; vandaar die ronde tafel.

Terwijl in Nederland het ene na het andere wetsvoorstel om het referendum in te voeren in de kiem gesmoord wordt, hebben in de laatste tijd de eilanden in de Cariben naar hartelust referenda gehouden over hun plek in het Koninkrijk.

Op de agenda staan De deelnemers behandelen twee hoofdonderwerpen: Er zijn op deze conferentie In de aanloop naar deze RTC, die de eerste in een serie zal zijn, is er hard gewerkt. Er zijn twee hoofdonderwerpen: twee hoofdonderwerpen: de financieel-economische puinhoop en de staatkundige verhoudingen binnen het Koninkrijk. Deze twee thema’s zijn gekoppeld. In elk geval is Nederland is niet van plan iets aan het Statuut te doen als niet het eerste enigszins bevredigend opgelost is, ook in de praktijk. Bovendien is de belabberde sociaal-economische situatie op de meeste eilanden verbonden met slecht bestuur, corruptie, ongelimiteerd geld lenen, drugscriminaliteit, gebrekkige rechtshandhaving en nog wat taai ongerief. Over de aanpak daarvan is al een In een totaalpakket is over de aanpak daarvan een maand geleden een hoofdlijnenakkoord overeengekomen, dat op de RTC moet worden uitgewerkten bevestigd. Aruba staat daar trouwens buiten, dat heeft zijn status aparte al, die het wenst te houden; wel doet het mee op de RTC.

Wie niet meedoet, maar met argusogen over de schouder meekijkt, zijn de VS. Deze geheime machtsfactor moest begin deze maand al de deemoedige verzekering afdwingen van de brave minister Bot bij diens bezoek aan Condy Rice in Washington, dat op de conferentie de oude gebiedsaanspraken van Venezuela op de Antillen geen voet aan de grond zouden krijgen. Dat is merkwaardig, omdat enerzijds Venezuela al een economische factor van belang is op de Antillen, en vooral omdat een of meer eilanden natuurlijk hun zelfbeschikkingsrecht uiteindelijk zo kunnen uitoefenen dat zij zich uitspreken voor aansluiting bij Venezuela. En daarover heeft minister Bot niets te zeggen. Nu de spanningen tussen de VS en Venezuela onder het regime van president Chavez oplopen, en ook Amerikaanse overheden oproepen tot een toeristenboycot op Aruba vanwege de ontoereikendheid van de pogingen de moord op het meisje Holloway op te lossen, maken zich steeds meer anti-Amerikaanse sentimenten van de bevolking meester. Die is ook niet blij met de Amerikaanse inspanningen in de war on drugs, en in het terugdringen van de winstgevende offshore-dienstverlenende activiteiten.

Nederland heeft met Bonaire, Saba en St. Eustatius afgesproken dat deze eilanden (beneden- en bovenwinds gelegen) uit de Nederlandse Antillen stappen en een nieuwe directe band met Nederland zullen aangaan. St Eustatius heeft zijn bij referendum uitgesproken voorkeur voor het deel uitmaken van de Nederlandse Antillen moeten opgeven, omdat er binnenkort geen Nederlandse Antillen meer zullen zijn, en schurkt dus nu ook liever bij Nederland aan. Curaçao en Sint Maarten willen een autonoom land worden, dat wil zeggen een status aparte verwerven, net als Aruba. Hetzelfde geldt voor Sint Maarten. Terecht staat dan ook in het Hoofdlijnenakkoord ’dat de Nederlandse Antillen zich in de loop der tijd niet heeft ontwikkeld tot één natie en één volk’ en dat daarmee zijn bestaansrecht wankel geworden is. Elk eiland heeft met andere woorden zelfbeschikkingsrecht, wat niet wegneemt dat Nederland in de praktijk toch het hardst aan de touwtjes kan trekken.

Commissies zijn ingesteld om de ontploffing van de Antillen te begeleiden. Hoe het ’directe verband’ met Nederland er voor de drie eilanden uit moet zien is nog onduidelijk. De huidige wetgeving bijvoorbeeld daar blijft gehandhaafd, maar ’concordantie’: zo groot mogelijke overeenstemming met de Nederlandse wetgeving wordt het streefpunt. Moet men de lokale regelingen als gemeenteverordeningen behandelen en overigens het Nederlandse recht invoeren? Mogen de eilanden hun eigen burgerlijk recht met inbegrip van hun familierecht handhaven? Dat zou voor Nederland opheffen van de nationale eenheidsstaat betekenen, vanuit de veronderstelling dat de eilanden ingelijfd worden in het Nederlandse staatsbestel. Krijgen de eilandbewoners kiesrecht op Nederlands provinciaal niveau en kunnen zij meestemmen voor de Tweede Kamer? Of worden de eilanden ieder voor zich op eigen manier aanhangsels van Nederland?

Bestuurskracht voor autonomistische wensen is hoegenaamd niet aanwezig. Maken zij deel uit van de Europese Unie, en moeten zij het hele acquis, het bestand van Europese regelgeving, invoeren? Breinbrekers genoeg voor de komende reeks RTC’s. Men streeft naar invoering van het nieuwe bestel per 1 juli 2007. Als de Nederlandse Grondwet daarvoor veranderd moet worden lijkt mij dat rijkelijk optimistisch.

Met de moed der wanhoop probeert Nederland probeert de eilanden zowel onder curatele te stellen als gehoor te geven aan de roep om autonomie. Een lose-lose-situatie waarin alle inzet zal stuklopen op structuren en culturen die pas op de lange duur veranderd kunnen worden. Niemand trekt aan hetzelfde zeel. Naar mijn mening is het nog steeds het beste als Nederland zich eenzijdig uit dit neokoloniale wespennest terugtrekt.

H.U. Jessurun d’Oliveira is oud-hoogleraar migratierecht aan de Universiteit van Amsterdam.