Schouten / Een volk tussen hemel en aarde

Hoe doet die Schouten dat? zullen lezers van deze regels zich de laatste week allicht hebben afgevraagd. Staat hem wellicht een Concorde ter beschikking waarmee hij naar de Himalaya vliegt en vandaar naar Zuid-Amerika en weer twee dagen verder naar Afrika?

Het is de soort vraag die de mensen uit de Dogon-cultuur zich ook stelden over hun voorgangers, het volk van de Tellem. Die hadden namelijk hoog in de rotsen woningen gebouwd waar je noch met ladders noch met je verstand bij kunt. Ze zijn er nog altijd en de toeristen, zoals ik, die zich eraan vergapen begrijpen die vraagfronsjes van het Dogon-volk. Je kunt er zo te zien van geen kanten bij, het zijn ontoegankelijke bouwsels in een volstrekt verticale wand. Dus veronderstelden onze Dogon, logisch natuurlijk, dat die Tellem konden vliegen en een soort geesten waren. De werkelijkheid is weer eens nuchterder. Mogelijk maakte de Dogon-vallei in het verleden nog deel uit van een soort oerwoud met hoge bomen, waardoor je toen naar die nu onbereikbaar geworden huizen kon klauteren. Wat is realisme soms toch een naargeestig goedje! In Dogonland zweven ze nog tussen beide opvattingen in, en dat lijkt me heel verstandig. Natuurlijk heb je de aarde, waar je goederen op verbouwt en geiten en schapen hoedt, maar als je ’s nachts omhoog kijkt zie je een wit-bezaaide sterrenhemel en dat stemt weer tot kosmische overpeinzingen. In het hedendaagse Mali waar de Dogons wonen krijgt het ’tweesporenbeleid’ een onverwachte lading. De oudere generatie droomt van vroeger, van geestelijke leiders en van magische riten waar ze zich graag bij neerlegt, de jongeren willen zoals overal wat meer aarde onder de voeten en trekken naar de stad. En de allerjongsten laten hun onveranderlijke roep naar ons, toebabs ’ça va?’ onmiddellijk volgen door een van de vier B-woorden: Bidon? Bonbon? Ballon? Bic? Of we een flesje, een snoepje, een knikker of een pen voor ze hebben meegenomen. Ergens tussen hemel en aarde, tussen geesteswereld en materialisme, wonen ze, in dorpjes die haast symbolisch onder die van hun voorgangers tegen de rotsen opkruipen, animisten, wier diepgewortelde spiritualteit het dreigt te gaan afleggen tegen de moderne wereld. Maar ze klampen zich nog vast, net als die hutjes. Onze Dogon-gids, intelligent en wereldwijs (al heeft-ie nog nooit van Mozart gehoord. Echt niet? Nee, echt niet, hoe zeg je: Mozart?) is door zijn ouders uitgehuwelijkt en hij vindt het best. Gewoontes zijn er niet voor niets. Ik vind het wel indrukwekkend, al vond ik het veertig jaar geleden toen mijn eigen ouders aan hún gewoontes wilden vasthouden, helemaal niks. Zo gaat het hier natuurlijk ook. Straks komt hier de ontzuiling, het porseleinen toilet en de televisiemast. Jammer is dat. Maar de sterren krijgen ze niet weg.