Expositie / Duizelende beelden van hindoeïsme

Hoe breng je het hindoeïsme met zijn miljoenen goden onder in één tentoonstelling? Het Tropenmuseum speelt het klaar met een verrassende expositie.

’De goden verzoeken’, zo heet de tentoonstelling over hindoeïsme in het Amsterdamse Tropenmuseum. Het lijkt inderdaad de goden verzoeken, als je probeert de gevarieerdheid van India op een paar honderd vierkante meter in kaart te brengen. Toch is dat aardig gelukt.

Hoe gevarieerd India en het hindoeïsme zijn bleek conservator Ben Meulenbeld in contacten met Hindoestanen. Vanuit hun Surinaamse hindoe-achtergrond konden zij zich niet voorstellen dat er in India dierenoffers worden gebracht. Maar in het zuiden van India was Meulenbeld zelf het middelpunt van zo’n offerritueel.

Hij had daar paardenbeeldjes besteld, gemaakt van klei en olifantenmest. Toen hij ze kwam halen bleken ze nog niet klaar te zijn. Dat verraste Meulenbeld nauwelijks want vertragingen zijn in India geen bijzonderheid.

Uitzonderlijk was wel dat de makers een sluitende verklaring hadden. De gouverneur had de tempel-olifanten op vakantie gestuurd, zodat er geen mest was. Bij de uiteindelijke overdracht van de paardenbeeldjes werd een bokje geslacht en Meulenbeld werd met bloed besmeurd omdat hij de verbinding was tussen die beeldjes en hun bestemming, het Tropenmuseum dus.

Aan die paardenbeeldjes kleven nog andere verhalen. Op dat kleine museumoppervlak duizel je al snel van de talloze ingewikkelde vertellingen, de felle kleuren en de veelarmige, onderling in soapachtige intriges verbonden goden.

Zoals de god van de wijsheid Ganesha. Zijn moeder, of beter maakster, verveelde zich en vervaardigde daarom van badvuil en zeepresten een zoontje.

Bij een ruzie onthoofdde de god Shiva hem. De moeder dwong Shiva om haar zoontje weer tot leven te brengen, maar diens hoofd was zoek en het enige hoofd dat er op dat moment te vinden was, was dat van een olifant. Vandaar dat Ganesha een olifantenhoofd heeft. In de moderne tijd is Ganesha ook de god van de files en belt hij mobiel.

De tentoonstelling concentreert zich op de persoonlijke beleving van hindoes. Wat betekent godsdienst in het dagelijks leven?

De bezoeker zit op de trappen van een rivieroever na te denken over de god van die rivier, want elke rivier heeft een god, niet alleen de beroemde Ganges maar ook de Drentse A. Even later maak je een huwelijksvoltrekking mee en dan weer een wild feest van herders voor hun god.

Op een filmpje raakt een groep vrouwen in trance als een godin bezit van hen neemt. Al die goden en godinnen zijn in diepere of hogere zin weer één want ze zijn manifestaties van het goddelijke. Het is allemaal enorm dynamisch. Goden stijgen en dalen op de ’maatschappelijke ladder’, verhalen en festivals komen en gaan.

Toen 3500 jaar geleden de Arische volkeren India veroverden en hun vedische riten ontwikkelden was alles sober. Dat is nog zo bij de nazaten van de oorspronkelijke, destijds door de Ariërs onderworpen bewoners van India, een kleine tien procent van de bevolking. Onder hen zijn er nog velen die stenen vereren.

Soms werden mensen moe van al die rituelen en ook van Brahmaanse priesters, die voor cultushandelingen veel geld vroegen. Je kreeg dan massale uittredingen uit het hindoeïsme. Zo schijnt het boeddhisme te zijn ontstaan en ook de islam bood ontsnapping.

Toch blijft de dynamiek van de kleurrijke veelvoud onweerstaanbaar. Enerzijds zijn er de dure tempels en kostbare festivals. Dan weer heb je het eenvoudig tempelkleedje, waarmee de dakloze de hele verzameling van mythen meesleept.

Subtiel speelt de tentoonstelling in op het beetje kennis van de bezoeker die geen hindoe is. Zo is redelijk bekend dat er in Bombay een filmindustrie is, Bollywood, die meer produceert dan Hollywood. Nederlandse Hindoestanen zijn dol op die films, die doordrenkt zijn van hindoemystiek. Maar op de expositie leer je dat de zuidelijke Tamils hun eigen filmindustrie hebben, bijna even groot als Bollywood.

De expositie is een tombola. Na afloop kun je moeilijk vertellen wat je ervan hebt opgestoken maar je begrijpt het misschien iets beter. In elk geval ben je even ontstegen aan de dagelijkse sleur en dat is misschien welk het voornaamste doel van al die rituelen, verhalen en beelden.

De goden verzoeken, Tropenmuseum tot 10/9, Linnaeusstraat 2 Amsterdam, 020-568853, www.tropenmuseum.nl