Roma-vrouwen onvrijwillig gesteriliseerd

(Novum/AP) - Helena Ferencikova's blijdschap over de geboorte van haar tweede zoon duurde niet langer dan een paar uur. In de verkoeverkamer kreeg de 19-jarige zigeunervrouw te horen dat de artsen haar na de bevalling zonder haar toestemming hadden gesteriliseerd.

"Ik begrijp niet waarom ze me dit hebben aangedaan. Ik was zo jong en gezond", zegt de tengere Ferencikova, met de nu 4-jarige Jan en zijn oudere broertje Nikolas (5) naast haar op de bank in haar opgeruimde appartement in Ostrava, een industriestad in het noordoosten van Tsjechië. "Ze hebben mijn leven verwoest", zegt de jonge vrouw, die ervan droomde ooit een dochter te hebben.

Tientallen vrouwen uit de zigeunergemeenschap, ook bekend als Roma, zijn illegaal gesteriliseerd - een praktijk die dateert uit de communistische tijd, maar die nog steeds met alarmerende regelmaat wordt uitgevoerd op leden van de Tsjechische Roma-gemeenschap - zo blijkt uit bevindingen van de Tsjechische ombudsman Otakar Motejl.

Motejl begon zijn onderzoek naar beweringen dat zigeunervrouwen en meisjes zonder hun toestemming worden gesteriliseerd nadat een groep van tien slachtoffers hem in september 2004 had benaderd. Sindsdien ontving hij 87 klachten, bijna allemaal ingediend door Roma. Deskundigen vrezen dat veel gevallen van sterilisatie bij Roma niet worden gemeld.

"De ombudsman is ervan overtuigd dat het probleem van sterilisatie - illegaal uitgevoerd dan wel met een onacceptabele motivatie - in Tsjechië voorkomt en dat de Tsjechische samenleving de taak wacht deze realiteit onder ogen te zien", concludeert Motejl in zijn 74 pagina's tellende rapport over de kwestie.

Ten tijde van het communisme werd sterilisatie met oogluikende overheidsinstemming toegepast om de toename van de Roma-bevolking te beperken, die over het algemeen grote gezinnen kent en werd gezien als last voor de staat.

Tegenwoordig verdedigen artsen de sterilisaties op medische gronden en zeggen dat de ingreep wordt aanbevolen na een tweede keizersnee. Advocaten van de slachtoffers brengen daar tegen in dat de vrouwen het recht hebben zelf te kiezen en zeggen dat de praktijk wortelt in vooroordelen. Een woordvoerster van Motejl, Anna Sabatova, zegt ervan overtuigd te zijn dat de artsen stereotiepe denkbeelden over Roma hebben, en dat ze hun patiënten slechts zien als voorwerpen.

Elena Gorolova, een andere Roma-vrouw uit Ostrava, stond op het punt met een keizersnede te bevallen van haar tweede zoon op 24 september 1990, toen ze een pen en papier voor haar neus kreeg, begeleid door een cryptische mededeling van de dienstdoende arts. "'Onderteken dit of je gaat dood' - dat waren de woorden", zegt ze. De artsen namen niet de moeite haar iets uit te leggen, zegt Gorolova. Van een kinderarts die haar bezocht nadat ze uit het ziekenhuis was ontslagen hoorde ze wat er precies met haar was gebeurd.

"Het is triest om op je 21ste te horen te krijgen dat je geen kinderen meer zult krijgen", zegt ze. "Wat was het anders dan discriminatie tegen ons? Ze wilden gewoon niet dat er Roma-kinderen werden geboren."

Gorolova en Ferencikova hebben zich aangesloten bij de zogeheten Groep van Vrouwen die zijn Beschadigd door Sterilisatie. De organisatie telt zo'n dertig leden uit de regio, die maandelijks bijeenkomen om te praten over hun ervaringen.

De oprichting van de groep in oktober 2004 was een keerpunt: steeds meer slachtoffers durfden over hun leed te spreken, zegt Kumar Vishwanathan, die aan het hoofd staat van Samen Leven, een in Ostrava gevestigde organisatie die opgericht is om de kloof tussen Tsjechen en de ongeveer tweehonderdvijftigduizend in Tsjechië wonende Roma te overbruggen.

In samenwerking met het Europese Roma Rechten Centrum in Boedapest en andere mensenrechtenorganisaties benaderden Vishwanathan en zijn collega's de vrouwen en moedigden hen aan bijeen te komen en te praten. In een in maart verschenen rapport meldt de Raad van Europa dat onvrijwillige sterilisaties van zigeunervrouwen ook voorkomen in twee andere nieuwe lidstaten van de Europese Unie, Slowakije en Hongarije.

"Ze hebben hun gevoelens jarenlang onderdrukt, en velen van hen hebben hun echtgenoten en partners niets verteld uit angst dat die de relatie zullen verbreken", zegt Vishwanathan. "Aanvankelijk praatten ze alleen met elkaar, maar geleidelijk kregen sommigen genoeg zelfvertrouwen om er openlijk over te spreken."

Ferencikova nam als eerste slachtoffer van de sterilisatiepraktijken juridische stappen tegen het ziekenhuis waar de ingreep plaatsvond. In november bepaalde de rechtbank in Ostrava dat het ziekenhuis haar een officiële verontschuldiging moest aanbieden.

Ferencikova ging in beroep tegen de uitspraak omdat het hof haar verzoek om een schadevergoeding verwierp, aangezien de driejarige verjaringstermijn was verlopen.

"Ze zal haar hele leven lijden. Waarom kan ze geen schadevergoeding krijgen", vraagt Ferencikova's juridisch adviseur, Michaela Tomisova, zich af. Het ziekenhuis, dat ontkent een misstap te hebben begaan, ging eveneens in beroep. "We betreuren het dat het hof de lichamelijke gesteldheid van de vrouw en de ernstige risico's die een volgende zwangerschap met zich mee had kunnen brengen niet heeft meegewogen", schrijft het ziekenhuis in een verklaring. Het ziekenhuis weigerde verder commentaar te geven voordat het hof van beroep een uitspraak heeft gedaan.

In zijn rapport stelt Motejl voor de Tsjechische wetgeving te veranderen, zodat het belang van voorlichting aan en toestemming van de patiënt meer naar voren komt. Zo moet er volgens hem een bepaling komen dat vrouwen zeven dagen de tijd krijgen om na te denken over de consequenties van sterilisatie. Ook stelt hij voor dat het ministerie van gezondheid een brochure uitgeeft met een gedetailleerde en gemakkelijk te begrijpen beschrijving van sterilisatie en de gevolgen.

Motejl vindt verder dat vrouwen die tussen 1973 en 1991 het slachtoffer werden van de praktijk een schadevergoeding moeten krijgen. In die jaren haalden sociaal werkers Roma-vrouwen ertoe over een sterilisatie te ondergaan door hun geld aan te bieden of door te dreigen met intrekking van hun uitkeringen. Degenen die korter geleden tegen hun wil werden gesteriliseerd kunnen volgens hem het beste rechtszaken aanspannen om te proberen een schadevergoeding te krijgen. Vishwanathan vindt dat echter niet verstandig, omdat de ziekenhuizen tegen wie de vrouwen het opnemen zich betere advocaten kunnen veroorloven.

Het ministerie van gezondheid, dat onderzoek heeft laten doen naar de zaken, geeft toe dat de sterilisaties niet naar behoren zijn uitgevoerd. Het ministerie neemt maatregelen om de situatie te verbeteren, aldus een woordvoerder, maar staat niet achter de door de ombudsman voorgestelde schadevergoedingen.

Ruim vier jaar na haar pijnlijke ervaring probeert Ferencikova er nog altijd mee in het reine te komen. Ze kan de herinnering aan wat haar bij de geboorte van Jan is aangedaan niet van zich afschudden: een paar minuten voor de bevalling zeiden de artsen dat ze een keizersnee moesten verrichten en vroegen haar een document te tekenen. "Ik had pijn en kon niet lezen wat ik moest ondertekenen", zegt Ferencikova. "Ik zei tegen mezelf: je kunt de artsen vertrouwen."