schouten / Voormalige trollen

Ik had er nog nooit van gehoord maar sinds kort weet ik dat ik aan een alledaagse vorm van pareidolia lijd. U ook waarschijnlijk. Ik hoorde erover van een wetenschapper op tv die verklaarde waarom sommige mensen op Mars een menselijk gezicht menen te zien in een of andere rotsformatie, ten bewijze natuurlijk dat er daar leven is of dat de Marsmannetjes een of andere boodschap aan ons mensen wensen te sturen.

Onzin, zei de wetenschapper, het is pareidolia: de neiging van mensen om in willekeurige en toevallige vormen herkenbare dingen te zien. U kent het wel. Je ligt in bed, beetje ziek, staart naar het behang en daar blijken allemaal gezichten op schuil te gaan. Of kijk naar de wolken, niet alleen maar bloemkolen maar hele dierentuinen trekken er over ons heen. Zo beschouwd moet misschien Freud, die blijkens Traumdeutung in zo’n beetje alles een fallus zag, aan een mentale vorm van pareidolia hebben geleden: stropdassen, wandelstokken, niets was veilig voor hem.

Ik denk dat je vooral last, maar dat is het woord eigenlijk niet, van pareidolia hebt in bepaalde omstandigheden, in bed bijvoorbeeld als je niet op je scherpst bent, of als kind: de wereld is nog een geheimzinnige baaierd. Kinderen groeien bovendien op met de formele figuraties van het verschijnsel: zon en maan hebben gezichten, een sprookjesboom heeft een mond die tegen je spreekt, wolken hebben bolle wangen die de wind uitblazen, huisjes hebben ogen en een mond. Je zou kunnen zeggen dat die kinderbeelden van de wereld formaliseren wat we diep in ons hart kennelijk vrezen of verwachten: dat heel het universum bezield is door herkenbare gestalten.

Psychologen denken dat menselijke pareidolia een restant is van dierlijk zelfbehoud. Je moet voortdurend op je hoede zijn voor gevaarlijke tegenstanders, daarom zorgen je hersenen ervoor dat je overal silhouetten ziet, waar je voor op moet passen. Ook als ze er niet zijn. De alertheid die dat oplevert weegt kennelijk op tegen het gegeven dat er meestal niks aan de hand is (anders zou die eigenschap wel zijn uitgestorven, denken ze). Trekken uw jas en uw sjaal dus opeens een boos gezicht of staart een vaas met bloemen u met indolente blik aan, dan zijn dat waarschijnlijk restanten van trollen.

Op de dag dat de verkeersvliegtuigen in de de WTC-torens vlogen zagen sommige mensen de kop van Satan in een wolk. De Boze is natuurlijk een van de meest gesignaleerde verschijningen. Ooit haalde Canada een stel bankbiljetten uit de roulatie omdat de mensen er de duivel op herkenden. Nu ik weet dat ik aan milde pareidolia lijdt heb ik er ook minder last van. Zelfs in de aloude rorschachtest, toch bedoeld om het diepste in mij naar boven te brengen, zie ik tegenwoordig niet veel meer dan een rare inktvlek. Alleen auto’s hebben voor mij nog een duidelijk gezicht maar dat kun je geen pareidolia noemen want bij hen is het menselijke uiterlijk geen toeval, ze zijn zo gemaakt. Mijn Wolseley bijvoorbeeld kijkt me aan als een middelbare barones. Erg angstaanjagend is het niet.