Liever de binnenkamer dan de schijn van openheid

De formatie van een nieuw kabinet is een van de meest onbevredigende onderdelen van ons parlementaire bestel, maar het lukt kennelijk niet daar wezenlijk verandering in te brengen. Er zijn boekenkasten vol geschreven met adviezen om het anders te doen, maar zij hebben in de kern tot niets geleid. Het probleem is vooral dat politici niet de consequentie, in de ene dan wel andere richting durven trekken, waardoor het resultaat halfslachtig is. Formaties spelen zich als het ware af in de schemer tussen openheid en geslotenheid, wat leidt tot schijnvertoningen die gevoelens van onbehagen onder burgers alleen maar versterken.

In zijn artikel ‘De smalle marge van democratische politiek’ typeerde de toenmalige PvdA-leider Joop den Uyl in 1971 de kabinetsformatie als ‘oncontroleerbaar geknutsel van enkelingen’. Zes jaar later poogde hij dan ook als winnaar van de verkiezingen zijn tweede kabinet in de volle openbaarheid te vormen, maar dat mislukte na 149 dagen moeizame strijd jammerlijk. Hierdoor wijs geworden zocht de christen-democraat Willem Scholten in 1982 als informateur de binnenkamer weer op en deed de deuren op slot. Het resultaat was dat in 57 dagen het eerste kabinet-Lubbers op de paleistrappen stond. Machtsvorming in ons land van politieke minderheden gedijt kennelijk in geslotenheid.

Dat zou als onvermijdelijk gegeven aanvaard kunnen worden, als de publieke verantwoording achteraf is verzekerd en ook wat voorstelt. De paradox van de afgelopen jaren is dat door het mediacircus voor de deur van de binnenkamer alleen de schijn van verantwoording is versterkt. De verantwoording van de nieuw aantredende premier tegenover de Tweede Kamer heeft steeds minder om het lijf. Dat is niet zo vreemd, want zijn politieke verantwoordelijkheid voor het gehele formatieproces is een staatsrechtelijke fictie.

Informateurs zijn alleen verantwoording schuldig aan hun opdrachtgever, de koningin. Dat is en blijft in democratisch opzicht een tekort in ons bestel. Het is beter dat voluit te onderkennen en te erkennen dan de schijn op te houden dat het anders is. In dat licht getuigt het initiatief van informateur Wijffels om met de fractieleiders van CDA, PvdA en ChristenUnie de afzondering te zoeken van durf en realiteitszin. Wijffels wil de zaken niet mooier voorstellen dan ze zijn en de binnenkamer benutten waarvoor ze geschikt is gebleken: het kweken van vertrouwen.