Atlas / Onorthodox en multicultureel

De Bos-atlas krijgt een concurrent: ’Nederland Wereldland’. De kleurrijke nieuwe atlas is minder plechtstatig dan de ‘Bos’ en zit vol verrassingen.

Vanuit een piepklein atelier in de Amsterdamse Jordaan meldt zich een nieuwe Nederlandse Atlas op de markt: ‘Nederland Wereldland’. Daarmee doorbreekt uitgeverij Hebri het monopolie van de Bos-atlassen van Wolters-Noordhoff, waardoor generaties Nederlanders zijn ingewijd in de aardrijkskunde.

Minister Maria van der Hoeven krijgt ‘Nederland Wereldland’ dinsdag officieel aangeboden op de Nederlandse Onderwijs Tentoonstelling in Utrecht. Op haar Haagse departement heeft ze van uitgeefster Venita Boedhoe (27) al even in de drukproeven mogen kijken. „Heel goed dat de slavenhandel er helder en hard in wordt weergegeven”, zei de minister bij de voorproef. Verrukt was ze over de integratie van de historische canon in de geschiedkundige kaartjes van Nederland. Dat gold ook voor de relatie met de Nederlandse Antillen en Aruba en de herkomst van allochtone Nederlanders. „Dat kan wederzijds begrip opleveren”, hoopt Van der Hoeven.

Vijf jaar is er op de eerste etage in de Eerste Looierdwarsstraat in Amsterdam aan de atlas gewerkt. Eerst door vader Ferdi Boedhoe, een oude rot in het kaartenmaken, nu door zijn kinderen. Van vaders hand kwamen atlassen en wandkaarten van Suriname, Aruba en de Nederlandse Antillen. Boedhoe: „Bij die atlassen is het uitgangspunt de eigen leefomgeving. Daarom begint de Antilliaanse met de eilanden zelf, dan de Cariben, Zuid-Amerika en daarna Nederland en de rest. Zo gaat dat ook met Suriname, zodat niet meer ’bij Lobith de Rijn ons land binnenstroomt’, zoals ik in mijn jeugd moest leren.”

En nu ‘Nederland Wereldland’. Het is een kwestie van de klemtoon leggen, zegt Venita Boedhoe. „De titel slaat op de plaats van Nederland in de wereld. En daarnaast verwijst het naar het feit dat Nederland veel mensen herbergt, die van oorsprong uit andere landen komen.”

In een hoekje met uitzicht op de smalle Jordanese steeg zit Bert-Jan Walaardt Sacré (31) die samen met de broer van de uitgeefster, Rajin Boedhoe (23), de atlas heeft gemaakt.

Het effect op de eerste pagina’s van de atlas is alsof je met Google Earth afdaalt naar Rotterdam. Zo wordt in ’Nederland Wereldland’ helder gemaakt hoe het zit met schaalverschillen. Als de pagina wordt omgeslagen is te zien hoe de verhoudingen binnen het koninkrijk liggen. Nederland met zijn waddeneilanden wordt afgebeeld in verhouding tot Curacao, Aruba, Bonaire, Sint Maarten, Sint Eustatius en Saba. Verderop wordt in kaart gebracht welke eilanden een gemeente van Nederland worden en welke een aparte status krijgen.

„De provincies zijn in verhouding tot elkaar weergegeven,” zegt Walaardt Sacré. „Dat betekent dat Utrecht wat kleiner is afgedrukt, waardoor we daar meer bij kunnen vertellen over de provincie. In dit geval over Utrecht als knooppunt. Bij Zuid-Holland pikken we Den Haag eruit als bestuurscentrum van Nederland.”

Veel aandacht voor landschappen en de historische achtergrond daarvan volgen. De meeste leerlingen waarop ‘Nederland Wereldland’ mikt – tussen 9 en 16 jaar – wonen in stedelijke gebieden. Voor een fors aantal is het nabije gebied al onbekend terrein. De cartograaf tikt op de kaarten over de bevolking waarop te zien is dat Nederland toch veel weg gaat krijgen van een ‘stadsstaat’. Daarna volgen kaartjes over de spreiding van allochtonen. „Daar hebben we geen andere term voor kunnen vinden”, zegt Ferdi Boedhoe, zelf afkomstig uit Suriname. Verderop wordt extra ruimte gemaakt voor landen waar veel allochtonen vandaan komen. Zo wordt bij Marokko uitgelegd hoe een Arabische stad in elkaar zit.

„Het klimaat, hoe kan het anders, neemt veel ruimte in”, zegt Walaardt Sacré. De ontwikkeling van de temperatuur en de stijging van de zeespiegel worden in kaart gebracht. Eén kaartje toont hoe Nederland eruit zou zien zonder dijken. De kaart is nog blauwer dan de kaarten die tien pagina’s verder zijn afgedrukt. Daar staat de historische ontwikkeling van Nederland weergegeven, voordat de dijken werden aangelegd en de meren werden drooggemalen. Onder de kaarten staat in de tijdbalk de historische canon, te beginnen bij de prehistorie. De data met toelichtingen corresponderen met de kaartjes erboven. Zo groeit Nederland naar de huidige omvang. Hetzelfde wordt gedaan op Europees niveau.

Walaardt Sacré: „Oorlogen, volksverhuizingen, dat soort dingen staan erin, maar ook uitvindingen, zodat je kunt zien wanneer het toilet is uitgevonden, de spiegel, de trein en de mobiele telefoon.”

In het werelddeel komen naast de traditionele onderwerpen ook thema’s als kolonialisme en slavenexport aan de beurt. Net als natuurverschijnselen als orkanen, tsunami’s, aardbevingen en hoe die ontstaan. Onvermijdelijk is er ook aandacht voor klimaatverandering door menselijk handelen. Er staan twee foto’s van het Aralmeer in Rusland in. In 1992 is het meer redelijk gevuld; in 2006 is het praktisch leeg. Het water van de rivieren is afgetapt voor de landbouw. Nu is niet alleen het meer voor driekwart leeg, de omgeving wordt daardoor al maar warmer zodat het laatste water ook nog verdampt.

De atlas ‘Nederland Wereldland’ sluit af met lijsten met top tiens van wereldrecords. Wat is de langste rivier, hoogste berg, grootste diepte? Onderaan staat op welke plaats Nederland staat. Aparte vermelding is noodzakelijk, want Nederland scoort als wereldland geen enkele keer een plaats in een top tien.