De ’Fortuyn’ van de Alpen

De volksdemocratie, vanouds een instrument van linkse en milieubewuste groepen in Zwitserland, is tegenwoordig een geducht wapen in de handen van populistisch rechts, onder leiding van de jurist Christoph Blocher.

’s Avonds schitteren de lichtjes aan de volgebouwde oevers van het Meer van Zürich, overdag weerkaatst de sneeuw van de zuidelijkE bergen de zon. De gemeente Freienbach ligt aan een smal gedeelte van het lange meer, waar sinds een paar jaar naast een spoor- en autoverbinding ook een houten loopbrug ligt. De vele toeristen zijn blij met de brug, waar eerst de bevolking zich over uit moest spreken via een referendum – want zo gaat dat in Zwitserland.

Afgelopen najaar diende zich een nieuw keuze aan voor de bevolking van Freienbach. Wat te doen met het terrein van de verlaten steenfabriek, ook al zo mooi gelegen aan de oever van het meer? Goede plek om onze bedrijven en huizen te bouwen, zegt de gemeente. Ideaal plekje voor een recreatieterrein, vindt een inwoonster van de gemeente Freienbach, waar de fabriek staat. Zij nam haar toevlucht tot een referendum. Dit tot schrik van het gemeentebestuur, dat bang is voor claims van de betrokken bedrijven. Het voorstel werd in november gesteund door 2889 inwoners van Freienbach, ofwel 57 procent.

Op dezelfde dag dat de Freienbachers zich uitspraken over een recreatieterrein aan hun oever mochten zij zich – onder meer – ook buigen over de Zwitserse hulp aan Oost-Europese landen; 55 procent van Freienbachse burgers wees dat voorstel af.

De volksdemocratie in Zwitserland is springlevend. Bijna elke week laat ergens een burger of een organisatie een handtekeningenlijst rondgaan om een kwestie op de agenda te zetten. Over de aantasting van hun omgeving, bijvoorbeeld door bedrijven op een idyllische oever. Of over iets dat volgens hen geldverspilling is, zoals de steun aan nieuwe lidstaten van een unie waar Zwitserland geen deel van uitmaakt.

Vanouds was het referendum en het volksinitiatief – waarbij kiezers met een minimaal aantal handtekeningen een referendum afdwingen – vooral een wapen van links en van milieubewuste burgers. Tegenwoordig wordt het steeds vaker ingezet door een andere groep: populistisch rechts, in de vorm van de Schweizerische Volkspartei (SVP). De partij heeft sinds de jaren tachtig onder leiding van de zakenman en jurist Christoph Blocher een stormachtige ontwikkeling ondergaan, van agrarisch tot radicaal-burgerlijk. In het in kantons verdeelde Zwitserland betekende dat ook een geografische strijd, tussen de felle afdelingen in Zürich, waar Blocher zetelde, en het gematigde Bern.

Zürich won, aldus historicus Damir Skenderovic van de Universiteit van Freiburg. Er volgde een opmars door de andere kantons, waar voordien soms geen SVP bestond. Ook in het Franstalige deel van de bondstaat werd de Volkspartei een succes. „De nieuwe afdelingen volgden de Züricher lijn. Inmiddels hebben de meeste SVP’ers in de verschillende kantons dezelfde ideeën”, vertelt Skenderovic. De SVP nam de rol van traditioneel rechts over om via volksraadplegingen een stem te geven aan onlustgevoelens over migratie en ’Europa’. Al in de jaren zestig en zeventig waren dat populaire thema’s, maar de ’anti’-bewegingen waren versplinterd en verdeeld over de verschillende fracties. Nu wist de SVP burgers te mobiliseren die nooit eerder hadden gestemd.

Skenderovic: „De paradox is: de anti-Europese SVP lijkt meer op Europese politieke partijen dan enig andere Zwitserse partij. De organisatie heeft landelijk meer samenhang en is beter georganiseerd en geprofessionaliseerd; dit in tegenstelling tot de ouderwetse Zwitserse partijen, die per kanton anders kunnen denken en soms ook anders heten.”

Terwijl de SVP aan de lange mars door de instituten begon, richtte Blocher samen met de liberale voorman Otto Fischer de Actie voor een onafhankelijk en neutraal Zwitserland op (Auns). Het bleek een meesterzet.

De actiegroep, die dit jaar haar twintigjarig jubileum vierde, is inmiddels uitgegroeid tot de nachtmerrie van elke Europa-vriendelijke en multiculti-Zwitser. De Auns nam het initiatief tot referenda, of voerde campagne tegen, deelname aan de Europese Unie, de Verenigde Naties en de Navo; tegen inzet van Zwitserse blauwhelmen; tegen afschaffing van de dienstplicht en hervorming van het leger; tegen misbruik van asielrecht; tegen het vrije personenverkeer (’Schengen’) en tegen de opheffing van het bankgeheim. Daarentegen is zij voor een strengere asiel- en vreemdelingenwet en wil zij de Zwitser graag persoonlijk laten beslissen over de naturalisatie van buitenlanders, per referendum. Wie wil weten hoe de conservatieve Zwitser denkt, leze de notulen van de Auns.

De campagnes hadden niet allemaal succes. Het Zwitserse lidmaatschap van de Verenigde Naties en de deelname aan de ’Schengen’-afspraken heeft de Auns niet kunnen tegenhouden, en ook de hulp aan Oost-Europese landen kreeg in november de steun van 53 procent Zwitsers, al was de meerderheid van de Freienbachers tegen. Maar dankzij Auns, zo pocht de groep op haar website, is wel het lidmaatschap van de EU tegengehouden – en dat kan niet als louter grootspraak worden afgedaan.

De Auns is de luis in de pels van de Bondsraad, de regering. Bovendien gedraagt de SVP, hoewel zij met twee ministers in de regering zit, zich ook regelmatig als oppositie-partij.

In dat dualistisch spel speelt Christoph Blocher een cruciale rol. In 1999 wist de SVP onder zijn leiding onverwacht 23 procent van de kiezers voor zich te winnen. Zijn naam deed toen alarmbellen rinkelen in de rest van West-Europa. De Alpen hadden met deze jurist en zakenman, geboren in 1940 in Schaffhausen, een tweede Jörg Haider voortgebracht, zo was de vrees. Terwijl Haider in Oostenrijk langzamerhand door het pluche werd verzwolgen, en inmiddels geen rol van betekenis meer speelt, veroverde Blocher stormenderhand Zwitserland. In 2003, na een daverende stemmenwinst van 27 procent, kreeg hij een plaats in het kabinet.

In het kabinet, als minister van justitie, weet Blocher de zaken vaak naar zijn hand te zetten. De andere leden van de Bondsregering proberen hem in te kapselen en af te zwakken, maar Blocher lijkt hen te slim af.

„Hij trekt zich weinig aan van het collegialiteitsbeginsel”, zegt Skenderovic. Volgens dit typisch Zwitserse principe treedt het kabinet, sterker nog dan in Nederland, als eenheid naar buiten. Blocher doet daar nauwelijks aan mee. Tot ontzetting van de rest van het kabinet zei hij in oktober, tijdens een dienstreis in Turkije, begrip te hebben voor de verontwaardiging daar over de vervolging van twee Turken in Zwitserland die de genocide in Armenië ontkenden. Skenderovic: „Hij neemt afstand tot zijn collega’s. Hij laat zien dat hij nog steeds geen deel van het systeem is, maar deel van het volk en van zijn beweging.”

Blocher lijkt Zwitserland in de tang te hebben: van bovenaf via de regering, van onderop via de actieve lobby van de Auns, waarvan Blocher tot 2003 voorzitter was. De actiegroep organiseert voortdurend initiatieven ter correctie van regeringsbesluiten.

Blocher komt daarbij geenszins in een spagaat terecht: hij voelt haarfijn aan hoe de hazen lopen, zegt Skenderovic. „Als hij voelt dat een zaak verloren is, zoals bij het verzet tegen de hulp aan Oost-Europa, is hij nauwelijks of niet aanwezig in de campagne. Dus was het niet Blocher die die kwestie verloor, maar de Auns en de SVP.”

„Hij heeft 27 procent van de stemmen achter zich, dat geeft zelfvertrouwen bij hem en nervositeit bij de anderen”, verklaart de historicus. „Bovendien treedt hij op als een charismatisch en populaire leider tegenover het publiek, en als een sterke persoonlijkheid binnen het kabinet.”

De overige ministers lijken daar niet tegenop te kunnen. Maar, zegt Skenderovic, „het probleem met de Zwitserse regering is dat je niet weet hoe besluiten genomen worden of hoe een discussie zich ontwikkelt, op een enkele keer na dat er iemand uit de school klapt”.

Of Blocher Zwitserland ’rechtser’ maakt is mede daarom niet duidelijk, maar dat, bijvoorbeeld, de voorstellen tot strengere asiel- en immigratiewetgeving uit de koker van de minister van justitie komen, staat vast.

In oktober van 2007 zijn er parlementaire verkiezingen, maar de andere partijen lijken niet in staat een duidelijk alternatief voor de Volkspartei te vormen. Competitie, machtsstrijd, tegengestelde belangen: het zijn voor de traditionele Zwitserse politicus begrippen uit de boze buitenwereld. „De andere partijen zijn verlamd. Ze hebben de trein gemist, en Blocher en de SVP denderen voort.”